Evropa mora početi djelovati kao jedinstvena politička cjelina

Piše: Maurizio Molinari (Foreign Affairs)

Evropska unija danas se suočava s nizom vanjskih izazova koji ugrožavaju samo njeno postojanje. U decembru 2025. zvaničnici Pentagona poručili su evropskim diplomatama da kontinent do 2027. mora preuzeti vodeću ulogu u NATO-u, nagovijestivši da bi se transatlantski savez mogao bližiti kraju. Istovremeno je odluka Washingtona da zarati s Iranom, donesena bez ozbiljnih konsultacija s evropskim saveznicima, izazvala globalnu energetsku krizu i dodatno produbila sumnje u pouzdanost Sjedinjenih Država. Sve agresivnija Rusija te kineski komercijalni i tehnološki pritisak stvaraju Evropi ozbiljne ekonomske i sigurnosne probleme.

Evropi istodobno prijeti i akutna opasnost iznutra. Ekonomska nesigurnost i useljavanje hrane populistički nacionalizam koji bi mogao oslabiti, pa i razoriti, projekat evropske integracije. Krajnje desne stranke jačaju širom kontinenta i nastoje vratiti ovlasti iz Brisela nacionalnim prijestolnicama. Populističke snage potkopavaju kolektivnu volju EU, zbog čega Evropljani još teže mogu preuzeti odgovornost za vlastitu sigurnost.

Evropljani imaju samo jedan djelotvoran odgovor na te dvije prijetnje: moraju dovršiti projekat evropske integracije. Rješenje je spojiti reformske prijedloge Maria Draghija, bivšeg talijanskog premijera i predsjednika Evropske centralne banke, s njemačkim vodstvom. Draghi zagovara bržu integraciju kroz zajedničku politiku EU u području vještačke inteligencije, odbrane i energetike. Njemačka je jedina zemlja s dovoljno političke težine da blok povede u tom pravcu, a njeni lideri razumiju hitnost trenutka. Na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu u januaru njemački kancelar Friedrich Merz priznao je da se međunarodni poredak raspada i kao odgovor istakao potrebu za većim jedinstvom i konkurentnošću EU.

Reformski poduhvat predvođen Njemačkom mogao bi EU dati nadnacionalni karakter potreban za kretanje prema strateškoj autonomiji i nastupanje kao jedinstvenog aktera na svjetskoj sceni. Dublja integracija potaknula bi i ekonomski oporavak neophodan za zaustavljanje uspona neliberalnog populizma. Draghi tvrdi da Evropa mora napraviti kvalitativni skok u integraciji, sve do tačke u kojoj kontinent može „sve više djelovati kao da je jedna država“. Njemačka mora iskoristiti trenutak i povesti evropske zemlje prema tom cilju.

Napori Kine, Rusije i Sjedinjenih Država da potkopaju međunarodni sigurnosni poredak proizvode razmjere neizvjesnosti i previranja koje Evropsku uniju guraju na marginu i izlažu je dosad neviđenim rizicima. Američki predsjednik Donald Trump glavni je izvor tih potresa. Njegove prijetnje da će preuzeti Grenland šokirale su Dansku i ostatak Evrope, dok su njegove carine poremetile svjetsku trgovinu. Odluka da napadne Iran proširila je sukob širom regije i izazvala skok cijena energije. Podrška Washingtona evropskoj krajnjoj desnici dovodi u težak položaj vlade koje pokušavaju odbraniti politički centar od ideoloških krajnosti. Evropski lideri i građani sve više vjeruju da Trump saveznike vidi kao teret, pa čak i kao protivnike.

Trumpov odnos prema ratu u Ukrajini možda je najozbiljnija prijetnja transatlantskom povjerenju i solidarnosti. Evropske zemlje zaključile su da je ruski predsjednik Vladimir Putin napao Ukrajinu jer želi preoblikovati sigurnosni poredak nastao nakon hladnog rata tako da ojača Rusiju, a oslabi EU. Ruske vojne operacije i kampanje kibernetičke sabotaže učvrstile su tu procjenu. Ruski avioni, projektili i dronovi ulazili su u zračni prostor EU i remetili rad velikih aerodroma, među njima onih u Minhenu i Kopenhagenu. Trumpovi prijateljski signali Moskvi i omalovažavajući odnos prema Kijevu izazvali su razočaranje i otuđenje u Evropi.

Rusija se ujedno sve više približava Kini, zbog čega mnogi Evropljani Moskvu i Peking počinju posmatrati kao jedinstven strateški izazov. Kineske trupe su 2024. u Bjelorusiji vježbale specijalne operacije, učinivši kinesku prijetnju neposrednijom za kontinent. Peking je posredno podržao i Putinov rat u Ukrajini. U očima mnogih Evropljana, Trump se svrstava uz Putina i kineskog lidera Xi Jinpinga u nastojanju da razgrade liberalni međunarodni poredak. To je oštar zaokret u odnosu na njegovog prethodnika Joea Bidena, koji se udružio s Evropom u odbrani tog poretka.

Dosluh Putina, Trumpa i Xija mogao bi proizvesti tri ishoda, od kojih nijedan nije prihvatljiv Briselu. Svijet bi mogao skliznuti u novi rat velikih sila; trojica lidera mogla bi postići sporazum nalik onome s Jaltske konferencije 1945, čime bi nastale nove sfere utjecaja; ili bi međunarodni sistem mogao nastaviti propadati, ostavljajući za sobom hobbesovski svijet u kojem vlada zakon džungle. Svaki od tih scenarija ozbiljna je prijetnja Evropi. Sukob velikih sila prisilio bi EU da bira stranu i mogao bi je suprotstaviti jednoj ili više vanjskih sila. Nova podjela svijeta na sfere utjecaja mogla bi Evropu pretvoriti u žrtvu, jer bi se kontinent mogao rascijepiti dok pojedine zemlje ulaze u različite orbite. Trajni globalni haos destabilizirao bi kontinent i ugrozio njegove izglede za prosperitet.

Evropi prijeti i ozbiljna unutrašnja opasnost od populizma. Francuska, dugo pouzdano sidro EU, promijenila je pet premijera u posljednje dvije godine, dok su populističke snage jačale i na desnici i na ljevici. Sébastien Lecornu, imenovan premijerom u septembru 2025, podnio je ostavku nakon otprilike mjesec dana. Kada ga je predsjednik Emmanuel Macron četiri dana kasnije ponovo imenovao, Lecornu je sklopio vladu oslonjenu na krhak kompromis s Republikancima desnog centra. Bila je to jedina preostala mogućnost da zemlja dobije funkcionalnu vladu. Ipak, ona će vjerovatno pasti jer je Macron previše nepopularan da bi joj osigurao opstanak, što bi dovelo do novih izbora. Krajnje desni Nacionalni skup, skeptičan prema EU i NATO-u te naklonjen Putinu, uvjerljivo vodi u anketama.

U Njemačkoj krajnje desna Alternativa za Njemačku (AfD) postojano jača i sada je izjednačena s Kršćansko-demokratskom unijom desnog centra ili je čak pretekla na prvom mjestu u anketama. Krajnja desnica prvi put nakon Drugog svjetskog rata ima stvarnu mogućnost osvojiti kancelarsku funkciju; sljedeći izbori održavaju se 2029. Žestoko protivljenje AfD-a useljavanju i EU, zajedno s podrškom Rusiji, navelo je mnoge evropske posmatrače da strahuju od povratka agresivnog i rasističkog oblika njemačkog nacionalizma. Ako Nacionalni skup dođe na vlast u Francuskoj, a AfD u Njemačkoj, EU bi mogla biti završena priča.

U Italiji je premijerka Giorgia Meloni svojom konzervativnom vladajućom koalicijom donijela stabilnost. Ali kada Talijani izađu na izbore 2027, njena vlada suočit će se s izazovima unutar i izvan koalicije. Matteo Salvini iz desno-populističke Lige, koja se protivi useljavanju i podržava Putina, pokušat će pridobiti krajnju desnicu napadajući Melonijinu razmjerno blagonaklonu politiku prema EU i Ukrajini. Suprotstavit će joj se i opozicioni savez Demokratske stranke lijevog centra i populističkog Pokreta pet zvjezdica. Moguć savez protuevropske krajnje desnice, koju predstavlja Liga, i populističke ljevice iz Pokreta pet zvjezdica bio bi ozbiljna prijetnja EU. U Ujedinjenom Kraljevstvu Reform UK Nigela Faragea nastavlja jačati i mogao bi osvojiti Downing Street dok laburistička vlada posrće. Ta bi stranka mogla uvesti program maksimalnog britanskog suvereniteta i poništiti napore laburista da obnove sporazume s EU o odbrani, migracijama i drugim pitanjima.

Jedan od glavnih pokretača populističkog talasa u Evropi jeste otpor prema useljavanju, što predstavlja poseban problem za projekat integracije. Članicama EU potrebni su useljenici kako bi ublažile demografski pad i potaknule privredni rast, ali je integracija novopridošlih postala toliko politički sporna da ugrožava svaki reformski prijedlog. Podjele oko useljeničke politike zasad su preduboke da bi se prevladale. Zato se integracijski napori moraju usmjeriti na ekonomske reforme i poboljšanje socijalnih uslova, u nadi da će veći prosperitet kasnije stvoriti političke pretpostavke za rješavanje pitanja useljavanja.

Draghi, koji je vodio Evropsku centralnu banku od 2011. do 2019, smatra da Evropi prijete nevažnost i podređenost ako ne napravi krupne korake prema integraciji. U izvještaju za Evropsku komisiju iz 2024. i brojnim kasnijim govorima iznio je ambiciozan program reformi usmjeren na stvaranje Evrope koja inovira, predvodi i postaje sve sličnija jednoj državi. Njegov plan sadrži četiri ključna prijedloga: ekonomske reforme za jačanje konkurentnosti i rasta; ulaganja u vještačku inteligenciju koja bi potaknula inovacije i omogućila EU da drži korak sa Sjedinjenim Državama i Kinom; reformu energetske politike radi sigurnije opskrbe i nižih cijena; te promjene u sigurnosnoj politici i nabavci naoružanja kojima bi se stvorila zajednička odbrana.

Draghi poziva i na pojednostavljenje odlučivanja u EU. Za provedbu njegovih ekonomskih prijedloga potrebna je dovoljna kolektivna politička volja da članice izađu iz okvira vlastitih uskih, kratkoročnih interesa. Trenutno njegovi prijedlozi ne mogu dobiti potrebnu saglasnost jer zahtijevaju jednoglasnost, dok je političko vodstvo EU preslabo za provedbu velikih reformi. Draghi zato predlaže da se sve odluke, uključujući one o odbrani, donose većinom glasova, čime bi se okončala zavisnost EU od jednoglasnog odlučivanja.

Draghijevi prijedlozi osnova su uspješnog odgovora na populizam jer Evropu usmjeravaju prema jačanju institucija, upravo onome čemu se populisti protive. Usredsređen je na tri sada presudna područja: jedinstveno energetsko tržište koje bi potrošače zaštitilo od dobavljača koji im nameću pretjerane cijene; zajednički odbrambeni sistem koji bi obuzdao sve veću prijetnju iz Rusije; te razvoj vještačke inteligencije radi stvaranja novih radnih mjesta i prilika. Jačanje evropskih institucija u tim područjima može odgovoriti kritičarima koji Brisel smatraju beskorisnim ili čak štetnim za građane EU. Uspješne reforme mogle bi populistima i na ljevici i na desnici pokazati da Evropa nije problem nego rješenje.

Draghi, međutim, nije na vlasti. U Italiji Meloni predvodi konzervativnu koaliciju koja se protivi prenosu ovlasti s država članica na EU. Italiji ujedno nedostaje evropska politička težina potrebna da u Briselu progura tako dalekosežne reforme. Francuska je historijski bila jedna od evropskih predvodnica, a Macron snažno zagovara stratešku autonomiju. Ipak, predsjednik i njegova koalicija sada su izrazito slabi, dok je francuska politička scena duboko podijeljena, a krajnja desnica sve popularnija.

Samo Njemačka, najmoćnija evropska zemlja, ima dovoljno utjecaja da provede takve reforme. Merz predvodi centrističku koaliciju kršćanskih demokrata i socijaldemokrata. Njegova snaga proizlazi iz jasnog osjećaja svrhe: razumije da je jedina djelotvorna protuteža populizmu vjerodostojna ekonomska reforma koja ubrzava rast i jača konkurentnost. Kao fiskalni konzervativac s bogatim iskustvom u privatnom sektoru, govori jezikom tržišta, ali istovremeno brani njemački model socijalne demokratije. Merz razumije i politiku moći. Čvrsto je privržen NATO-u i naučio je kako postupati s Trumpom: suprotstavio mu se oko Grenlanda i Irana, a Berlinu ipak ostavio prostor za pragmatičan odnos s Washingtonom. U politički i ideološki podijeljenoj EU, Merz je jedini lider sposoban Draghijev reformski program pretvoriti u provediv politički projekat.

Kao i svaki drugi lider EU, Merz se suočava s domaćim teškoćama i bori se da sačuva popularnost. Ipak, pokazao je rijetku spremnost da predvodi Uniju. Suočen sa sve većim ruskim prijetnjama istočnom krilu NATO-a, u maju 2025. posjetio je Litvaniju kako bi obilježio raspoređivanje njemačke brigade i uvjerio baltičke države da je njihova sigurnost neodvojiva od sigurnosti Evrope. Kada je Trump govorio o preuzimanju Grenlanda, Merz je bio među prvima koji su obećali poslati trupe u njegovu odbranu. Njemačka je u januaru poslala malu izviđačku jedinicu na Grenland u sklopu zajedničke evropske misije za jačanje sigurnosti na Arktiku. Nije slučajno što je Merz, samo nekoliko dana nakon Trumpova sukoba s evropskim liderima u Davosu, otputovao u Rim i s Meloni potpisao sporazum koji bi EU trebao omogućiti da, kako je rekla talijanska premijerka, bude „protagonist vlastite sudbine“.

Nedugo nakon posjete Rimu, Merz je prisustvovao neformalnom samitu EU u Belgiji posvećenom jačanju evropske konkurentnosti i ponovo se sastao s Meloni radi razgovora o reformama. Samitu je prisustvovao i Draghi, koji je upozorio da Evropi prijete podređenost, podjele i deindustrijalizacija ako se ne pretvori u „istinsku federaciju“. Merz bi mogao početi zahtjevom da EU ukine pravilo jednoglasnog odlučivanja. Time bi se odmah ubrzala sposobnost Evrope da djeluje kao cjelina, a Draghijevi prijedlozi o vještačkoj inteligenciji, odbrani i energetici postali bi ostvariviji.

Rat u Iranu potvrdio je koliko je hitno Draghijeve prijedloge pretvoriti u djelo. Energetska kriza izazvana sukobom jasno je pokazala da EU mora ujediniti svoje energetsko tržište. Povezivanje nacionalnih tržišta u jedinstven sistem smanjilo bi troškove i ublažilo dugotrajnu rascjepkanost evropskog energetskog sektora. Draghi zagovara zajedničku nabavku prirodnog plina, koja bi Evropi dala veću pregovaračku moć; velika ulaganja u prekogranične elektroenergetske mreže, kako bi energija mogla slobodno teći među članicama; te razdvajanje cijena električne energije od cijena prirodnog plina, kako bi se niži troškovi obnovljivih izvora i nuklearne energije prenijeli na potrošače i industriju. Za finansiranje tih ulaganja podržava izdavanje zajedničkog evropskog duga kroz euroobveznice. Potreba za energetskom sigurnošću mogla bi stvoriti politički zamah za reforme koje bi potaknule konkurentnost i inovacije.

Rat je naglasio i važnost zajedničke evropske odbrane. Hezbolah je u martu lansirao dronove iranske proizvodnje na Kipar, članicu EU, razotkrivši ranjivost južnog krila Evrope. Sukob je pokazao i ozbiljne evropske nedostatke: vojske država članica teško su uspijevale poslati brodove kako bi pomogle u odbrani svojih partnera u Zaljevu od iranske odmazde. Istovremeno je pokazao kako ad hoc saradnja članica može poslužiti kao model zajedničke odbrane. Koalicija država poslala je ratne brodove i protivzračne sisteme za zaštitu Kipra, kao i sisteme protivzračne odbrane partnerskim zemljama na Bliskom istoku kojima je Iran prijetio.

Ti napori zasad obuhvataju samo malu grupu članica — prije svega Francusku, Grčku, Italiju, Nizozemsku i Španiju, u saradnji s Ujedinjenim Kraljevstvom — koje su spremne preuzeti veću odbrambenu ulogu. Francuska, Njemačka i Ujedinjeno Kraljevstvo pokazuju sličnu inicijativu u formiranju snaga za pružanje sigurnosnih garancija, koje bi, kako navode, bile spremne rasporediti radi zaštite Kijeva od nove ruske agresije nakon uspostave primirja.

Takav koalicijski pristup odbrani nudi vrijedan model za budućnost. Pokazuje da je nekoliko najmoćnijih evropskih država privrženo članu 42.7 Ugovora iz Lisabona, koji sadrži obavezu uzajamne odbrane sličnu onoj iz člana 5 NATO-a. Iako više nije članica EU, spremnost Ujedinjenog Kraljevstva da s Francuskom i Njemačkom formira „E3“ i učestvuje u evropskim „koalicijama voljnih“ šalje Putinu ohrabrujuću poruku da Evropa raspolaže stvarnim kapacitetom odvraćanja. Zahvaljujući spremnosti Berlina da poveća izdvajanja za odbranu, Njemačka će uskoro postati i najbolje naoružana zemlja kontinenta.

Sljedeći korak EU jeste dogovor o koordinaciji odbrambene proizvodnje. Danas svaka evropska zemlja razvija i nabavlja vlastite sisteme naoružanja, što stvara golema preklapanja bez dodatne vojne vrijednosti. Draghi je više puta kritizirao rascjepkanost evropske odbrane kao jednu od najskupljih neefikasnosti kontinenta. U prijedlozima Evropskoj komisiji iz 2024. naveo je da su članice EU Ukrajini isporučile deset različitih modela haubica, čime su nepotrebno zakomplicirale operacije na bojnom polju. Njemačka može početi tako što će pokrenuti zajedničku nabavku oružja na nivou EU, dijeljenje rezultata vojnog istraživanja i razvoja te objedinjavanje industrijske proizvodnje. Bez integriranih kopnenih, zračnih i pomorskih snaga, Evropa će i dalje skupo plaćati slabe odbrambene sposobnosti.

Ako bi spoj Draghijevog reformskog programa i Merzova odlučnog vodstva uspio, Evropa ne bi postala žrtva geopolitičkog dosluha Sjedinjenih Država, Rusije i Kine niti neliberalnog populizma unutar vlastitih granica. Pokazala bi da u oblikovanju novog međunarodnog sigurnosnog poretka može biti akter, a ne žrtva. Osigurala bi sebi mjesto za stolom s drugim velikim silama koje će oblikovati 21. vijek. Spoj talijanskih ideja i njemačke snage mogao bi Evropu pretvoriti u sposobnog političkog aktera koji može držati korak sa sve bržim tokom historije.

(Maurizio Molinari kolumnista je i bivši glavni urednik lista La Repubblica te autor knjige La scossa globale: L’effetto-Trump e l’età dell’incertezza (Globalni potres: Trumpov učinak i doba neizvjesnosti). Ovaj esej proizašao je iz rada Studijske grupe Lloyd George za globalno upravljanje.)