Hujka (3): Porodični korijeni: Hujduri od Medanića do Mostara

Pisac, pjesnik i esejist Elvedin Nezirović na portalu !Odgovor u nastavcima će objavljivati dijelove knjige (u nastajanju) o slavnom mostarskom komandantu Midhadu Hujduri Hujki. U prvom nastavku je objasnio motive pisanja, u drugom književno obrađuje vijest o pogibiji te atmosferu na ispraćaju heroja, a u trećem se vraća u historiju – istražujući korijene porodice.

Midhad Hujdur Mito ili Hujka, kako su ga zvali u ratu, rođen je 28. decembra 1953. godine, u mostarskoj Staroj bolnici, kao drugo dijete Husnije i Bahrije Hujdur, rođene Begović. Njegov djed po ocu, Ahmet, u Mostar je stigao 1925. ili 1926. godine, iz sela Medanići, u okolici Gacka, napustivši kuću i porodično imanje, te se sa suprugom Melkom i kćeri Šerifom nastanio u naselju Carina, tada kao podstanar.

Gotovo ništa se danas ne zna o njegovom životu prije te selidbe, izuzev tri grube i uopštene činjenice; prva je biografska i odnosi se na datum i godinu Ahmetovog rođenja ili datum i godinu njegovog upisa u matičnu knjigu rođenih u tadašnjem Okrugu Gacko: zvanični datum njegovog rođenja je 20. juni 1888, iako je na granitnoj ploči, na njegovom mezaru, u Šarića-haremu, kao godina rođenja greškom navedena 1886.

Druga je etnografska i na nju se može naići u studiji „Hercegovina“, Jevte Dedijera, objavljenoj 1909. godine, u vrijeme između dva velika ezgodusa muslimanskog stanovništva iz Istočne Hercegovine,^[1] u kojoj ovaj propagator velikosrpstva navodi da su „muslomani Ujduri“^[2] najstarija porodica u Medanićima, mješovitom pravoslavno-muslimanskom selu, smještenom pod obroncima planine Bjelasnice, glasovitom po stoci i naročito medu, „najboljem u cijelom Gacku“[3], po kojem je selo i dobilo ime.

Treća je činjenica pak historijska i također se može pronaći u literaturi: u osmansko doba, Medanići su bili imanje Dedage Čengića, sina Smail-age Čengića, koje su kasnije, u trećem i četvrtom desetljeću dvadesetog vijeka, često razarali crnogorski komiti, „pljačkajući i ubijajući samo muslimanska domaćinstva“.^[4]

Na ove tri činjenice nadovezuju se porodična predaja koja kaže da ni punih dvadeset godina nakon što je Dedijerova studija ugledala svjetlo dana, u Medanićima više nije bilo nijednog živog Hujdura: svi su bili prisiljeni da se isele usljed kontinuiranih upada komitskih bandi i lokalnih pljačkaša i upravo je Ahmetova porodica bila posljednja koja je iz „ispašama bogate i ziratne“^[5] medanićke zemlje iščupala svoje korijenje i odselila se u dolinu Neretve.

Iako ju je nemoguće provjeriti, predaja je po svemu sudeći tačna, obzirom da se iz desetljeća u desetljeće broj muslimanskog stanovništva u selu rapidno smanjivao; međutim, to nije bio slučaj samo s Medanićima: i druga su sela u istočnoj Hercegovini manje-više doživjela istu sudbinu.

Prema procjenama jednog od nekada najmoćnijih ljudi u SFR Jugoslaviji, najbližeg Titovog saradnika, Milovana Đilasa, u prvim godinama Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, komitske bande Maje Vujovića i Petra Rogana, koje su djelovale po nalogu političkih struktura u Beogradu i njihovog plana čišćenja nesrpskog stanovništva sa srpskih teritorija, ili onih dijelova Bosne i Hercegovine koje su oni smatrali srpskim teritorijem, onako kako je to predviđao dokument „Načertanije“ Ilije Garašanina iz 1844. godine, u Istočnoj su Hercegovini ubile oko 3.000 Bošnjaka, muslimana. Do jula 1926, taj broj je porastao za još 126 ljudi, dok je istovremeno na stotine muslimanskih domaćinstava u ovom dijelu Bosne i Hercegovine opljačkano i zapaljeno; sela poput Korita, Hodžića, Njemanica, Nadanića, Jugovića, Šahovića i mnogih, mnogih drugih u gatačkom, bilećkom, nevesinjskom i trebinjskom kotaru, kao i u okolini Ljubinja, Dabra i Stoca potpuno su očišćena od muslimanskog stanovništva.^[6]

Oni koji bolje poznaju historiju Bosne i bosanskog naroda, znaju da ovo nije bio ekskluzivitet samo jednog vremena i samo jednog prostora (istočne i južne Hercegovine), nego da su se progoni muslimana, uz najstrašnije zločine koji su ih pratili, odvijali i u drugim vremenima, kao i na drugim dijelovima bosanske teritorije; ali i ne samo bosanske: vezujući svoju sudbinu za sudbinu Osmanskog carstva, bosanski muslimani su se tokom dugih i krvavih stoljeća balkanske historije naseljavali u područjima Slavonije, Like, Korduna, Banije i Dalmacije, odakle su nakon neuspjeha osmanske vojske kod Beča i potpisivanja Karlovačkog mirovnog sporazuma 1699, skoro potpuno nestali; gotovo ista stvar dogodila se muslimanima Boke Kotorske usljed pada tih područja pod vlast Mletačke republike, a poslije sloma Pokreta za autonomiju Bosne 1833. i ustupanja šest prekodrinskih nahija Kneževini Srbiji, došlo je do masovnih protjerivanja muslimana i iz ove zemlje.

U svojoj knjizi „Semiotika Bosne: etnofaulizam, nasilje i strah u krivotvorinama hegemonije“ (Univerzitet u Sarajevu, Fakultet političkih nauka, Sarajevo, 2025.) profesor Senadin Lavić navodi da se, između 1821. i 1922. godine, više od pet miliona muslimana iselilo iz balkanskih zemalja, dok ih je još pet i po miliona umrlo u ratovima ili na neki drugi, neprirodan način: zbog neuslovnog života, zaraznih bolesti, gladi i tako dalje.

Ništa od ovoga, međutim, ne znači, niti pak koga obavezuje na pomisao da i drugi balkanski narodi tokom vladavine Osmanskog carstva ili u nekim drugim periodima historije nisu prolazili kroz slična iskustva; ovo samo znači da su se ubistva i progoni miliona balkanskih muslimana kontinuirano odvijali od kraja sedamnaestog pa sve do kraja dvadesetog vijeka, s jednom bitnom napomenom: u posljednjih dvjesta godina ti se zločini pojavljuju kao izravna posljedica nastojanja da se teritorij Bosne i Hercegovine podijeli između dvaju zamišljenih, velikonacionalnih država, Velike Srbije i Velike Hrvatske.

Obzirom da ih je službena jugoslovenska historija nastojala gurnuti u zaborav, ti strašni događaji bili su integrirani u političku i društvenu stvarnost Hujkinog vremena kao neka vrsta potisnute memorije ili neotkrivene historije unutar koje su se rađale i odrastale generacije bosanskohercegovačkih muslimana, vodeći naizgled normalan život, a u stvari vodeći fantazam normalnog života ili nešto za šta je postojao prešutni konsenzus da se naziva normalnim životom, a što je, pored svih drugih činitelja, dovelo do toga da se historijsko-ideološki motivi, koji su se očitovali u prisilnoj selidbi Ahmeta Hujdura i njegove porodice u Mostar, u potpuno istom obliku i s još razornijim posljedicama, očituju i u životima njegovih unuka, sedamdeset godina kasnije.

[1] Prvi egzodus uslijedio je nakon srpskog ustanka protiv osmanske vlasti, poznatijeg kao „Hercegovački ustanak“ ili „Nevesinjska puška“ 1875. godine, dok se drugi odvijao postepeno, tokom kontinuiranih upada crnogorskih Komita i lokalnih pljačkaša u njihova sela, u tada već formiranoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS). U jednoj od brojnih selidbi muslimanskih porodica iz Istočne Hercegovine u to doba, u Mostar se, 1914. godine, s porodicom doselio i Bajram-aga Bijedić, djed nekadašnjeg Predsjednika Saveznog izvršnog vijeća SFR Jugoslavije, političara Džemala Bijedića (1917. – 1977.). („Džemal Bijedić: politička biografija“, Husnija Kamberović, „Udruženje za Modernu historiju“, Sarajevo, 2017., str. 21)

[2] „Hercegovina“, Jevto Dedijer, Srpski etnografski zbornik, knjiga dvanaesta, Naselja srpskih zemalja, knjiga šesta, Beograd, 1909., str. 195.

[3] Isto.

[4] „Genocid nad Bošnjacima u Istočnoj Hercegovini“, Ismet Čampara Hako i Izet Kubat, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2015., str. 267.

[5] „Hercegovina“, Jevto Dedijer, Srpski etnografski zbornik, knjiga dvanaesta, Naselja srpskih zemalja, knjiga šesta, Beograd, 1909., str. 195.

[6] Jedno od sela koje je bilo na stalnoj meti hercegovačkih i crnogorskih Komita bila je i Gračanica, rodno selo supruge autora ovih redova, čijeg su brata od djeda, Ibru Krvavca, Komiti oteli i vjerovatno pogubili negdje u vrletima Bjelasnice; tijelo mu nikada nije pronađeno.