Kosovo je evropska prilika za geopolitičku relevantnost

Ubjedljiva pobjeda stranke kosovskog premijera Albina Kurtija – Samoopredjeljenje / Vetëvendosje (LVV) – na decembarskim parlamentarnim izborima predstavlja seizmički pomak u političkoj jednačini Zapadnog Balkana. Poruka izbora je jasna: kosovski glasači kategorički odbacuju jednu generacijsku američku i evropsku politiku prema njihovoj zemlji i zahtijevaju bitnu rekalibraciju odnosa, prije svih, Washingtona ali i Brisela prema Prištini i Beogradu.

This article is available in English

Kurtijev odnos i sa prvom Trumpovom i Bidenovom administracijom bio je prepoznatljiv upravo po svojoj napetosti. Kurti je 2020. optužio specijalnog izaslanika SAD-a za Zapadni Balkan Richarda Grenella da mu je spremao obaranje prve vlade u Parlamentu, a Bidenova administracija je Kosovu uvela sankcije u maju 2023, nakon niza srpskih nacionalističkih protesta na sjeveru zemlje, optužujući za to upravo Kurtija.

U srži i američkih i evropskih frustracija Kurtijem krije se uvjerenje da je blokirao provedbu Briselskog sporazuma, sklopljenog 2013, naročito zbog odredbe prema kojoj Kosovo treba uspostaviti takozvanu Asocijaciju srpskih općina.

Šire gledano, i SAD i EU nisu blagonaklono gledala na Kurtijevu suverenističku agendu i napore da se osigura puna vladavina državnih institucija u svim dijelovima teritorije uz nastojanje da se Kosovo potpuno uključi u međunarodni sistem bez obzira na tok pregovora s Beogradom.

Kosovo se, praktično, uključilo u jednostranu provedbu svojih ciljeva u pogledu EU i NATO-a, a Kurtijeva je Vlada očigledno vjerovala da je to ideološki potpuno usklađeno i sa briselskim i sa vašingtonskim stavovima, ali ne vodeći se nužno redoslijedom koji oni traže.

Paradoksalno, u očima mnogih viših američkih i evropskih zvaničnika to je bio mnogo veći grijeh nego direktno odbijanje euroatlantskog projekta u Srbiji.

Dok su Kurti i njegova vlada nastojali ojačati demokratske i sigurnosne institucije Kosova, Srbija je hitala ka vladavini jednog čovjeka, Aleksandra Vučića, sve otvorenije strateški se približavajući Rusiji i Kini. Uprkos tome, Bidenova je administracija je Srbiju stavila u fokus svoje politike na Zapadnom Balkanu.

Ambasador u Beogradu Christopher Hill zasipao je Beograd sve nevjerovatnijim pohvalama, čak i kada je Vučićev režim orkestrirao paravojni napad u Banjskoj, što je bio najznačajniji međudržavni okršaj u regiji od 1990-ih. Incident je prinudio Bijelu kuću da direktno od Srbije traži da udalji vojsku od granice s Kosovom, da bi Hill samo sedam mjeseci poslije tvrdio da je Srbija bliže NATO-u od Kosova.

Uzgred, gotovo odmah nakon okončanja službe, Hill se, kao viši savjetnik, pridružio Inicijativi Pupin, organizaciji čiji je cilj „osigurati da se srpski glasovi čuju u Washingtonu... i koja je predana obnovi američko-srpskih odnosa putem akademskih, političkih i kulturnih inicijativa“.

Ali nakon odlučne pobjede Samoopredjeljenja u decembru, kada je stranka četvrti put uzastopno pobijedila, sada uz najveći udio glasova (51,11 posto, za razliku od 50,25 posto u 2021), Kurti i njegov blok su naprosto politička činjenica. Washingtonu i Briselu se rezultat izbora možda ne sviđa, ali su oni, za razliku od srbijanskih, slobodni i pošteni, a Kurti i njegova stranka su iznimno popularni.

Kako Rusija nastavlja svoju agresiju protiv Ukrajine, a Bijela kuća se sve više bavi Grenlandom, Evropa bi morala trezveno sagledati okolnosti na kontinentu.

Evropska unija je na Kosovu ojačala poziciju svojih protivnika odbijajući u potpunosti priznati suverenitet demokratske, nedvojbeno prozapadne države. Kurtijeva dramatična pobjeda i čvrst popularni mandat njegove vlade, ipak, jesu prilika Evropi da osigura i svoje geopolitičke interese.

Prvo, Brisel i druge prijestolnice moraju raskrčiti put Kosovu da ostvari svoje evropske i atlantske aspiracije. Španija, kao jedna od pet članica koje ne priznaju Kosovo, konačno bi mogla dopustiti Prištini da poduzme neke formalne korake ka članstvu u bloku. To je davno trebalo učiniti, a madridsko odbacivanje suvereniteta Kosova – čije je priznanje Španija uvjetovala dogovorom sa Srbijom – sada je poprilično neodrživo zbog jednostranog priznanja Palestine.

Drugo, u znak predanosti obnovi odnosa s Kosovom, evropske prijestolnice trebaju podržati ulazak Kosova kao suverene, jednakopravne članice u dvije kritične međunarodne institucije, Vijeće Evrope i NATO-vo Partnerstvo za mir. Kosov već ispunjava uslove za oba članstva i nedostaje samo političke volje. Držanjem Kosova na čekanju samo se nagrađuje nepopustljivost tvrde nacionalističke linije u Beogradu i vještački održava prednost Srbije u pogledu međunarodnog statusa dvije države.

Treće, u pogledu transatlantskih odnosa, ovim bi se manevrima Evropi otvorila još jedna prilika da SAD-u pokaže da je kadra preuzeti dio tereta. Time bi se odgovorilo na neke od ključnih zabrinutosti Washingtona – od arktičke sigurnosti do Ukrajine – odnosno percepcije da Evropa ne snosi svoj dio odgovornosti za zajedničke atlantske interese, te bi se iskazala ozbiljna posvećenost Evrope vlastitoj geopolitičkoj vjerodostojnosti i samoodbrani.

Na kraju, ovaka krupan korak u politici bio bi i poruka Beogradu da se opstrukcije integriranja Kosova u međunarodni sistem neće beskonačno tolerirati. Ako bi se to dogodilo u relativno kratkom roku, Brisel i Washington mogli bi čak u Prištini osigurati dobru političku volju za ponovno angažiranje Kosova oko Briselskog sporazuma.

Evropska unija i njene prijestolnice više sebi ne mogu priuštiti kratkovidu, provincijalnu nezainteresiranost za Zapadni Balkan. Kosovo i demokratska volja njegovih građana nude Briselu priliku da potvrdi vlastitu geopolitičku relevantnost. Tu priliku ne bi smio prokockati.