Dejton i širenje NATO-a: Sukob američke i evropske koncepcije mira u BiH

Knjiga Pax Americana Zijada Šehića, objavljena nedavno u izdanju Dobre knjige, jedno je od najozbiljnijih djela o odnosu svjetskih sila prema ratu u Bosni i Hercegovini od proljeća 1994. do Dejtona. Glavna tema studije jeste napet, često i antagonističan odnos između Francuske i Velike Britanije, s jedne, i SAD-a, s druge strane, koji je okončan političkom pobjedom Washingtona.

Kako u predgovoru Pax Americane podcrtava autor, dok je u Americi, počev od 1993, bilo sve više podrške vladi u Sarajevu, stav francusko-britanskog bloka je bio da je srpska strana pobijedila u ratu te da mirovni proces treba početi od te pretpostavke. 

Tako je tok i ishod našeg rata zapravo reflektirao širu geopolitičku konstelaciju. Činjenica da su SAD, nakon više neuspješnih evropskih mirovnih nastojanja, zaustavile rat, uz sudjelovanje NATO-a, nosi niz važnih značenja.

Pošto je po kolapsu Sovjetskog Saveza u Evropi otvoreno pitanje da li su američko prisustvo i NATO više uopće potrebni, rat u našoj zemlji je dao priliku Amerikancima da demonstriraju svoju važnost za evropski kontinent.

Ili, kako je u jednom trenutku, kazao tadašnji američki državni sekretar Warren Christopher: “U Bosni neće zavladati mir sve dok NATO i SAD zvanično ne budu vodili glavnu ulogu u implementaciji” (394).

Francuska i britanska vlada su se, tokom 1992. i 1993, kontinuirano žalile da Amerikanci potkopavaju njihove napore da zaključe mir. Zbog toga se, kako piše Šehić, “NATO nalazio u najvećoj krizi nakon 1956. i događaja na Suecu” (144).

Tako autor Pax Americane skreće pažnju na ocjenu New York Timesa da je “NATO umro” (132), zbog francusko-britanskih opstrukcija u pogledu vojne intervencije i nastojanja Evrope da sama, uz korištenje isključivo diplomatskih sredstava, riješi bosansku krizu. U vezi s time, Šehić navodi i izjavu generalnog sekretara NATO-a Willyja Claesa, iz jeseni 1994, da je “uprkos završetku hladnog rata uloga NATO-a u svijetu presudnija nego ikad”. (118)

Početak 1994, kada Amerikanci intenziviraju svoj angažman u BiH, poklapa se s odlukom da će NATO ne samo ostati u Evropi nego se i proširiti. Vašingtonski sporazum se javlja u isto vrijeme kada i “Partnerstvo za mir”, kojim je počela integracija zemalja bivšeg Varšavskog pakta u NATO.

Tako američki državni sekretar Christopher, uoči Dejtona, ističe da je “budućnost NATO-a dovedena u pitanje ako američke trupe ne bi učestvovale u multinacionalnim snagama i ako operacijom ne bi zapovijedao NATO” (394).

Kako je u percepciji paljanskog rukovodstva izgledao navedeni proces, vidi se iz Karadžićevog skupštinskog govora u maju 1994: “Ono što puštaju Srbiji kroz sankcije, to ne ide bez znanja Amerike, ono što mi iz Grčke dobijemo, to ne ide bez znanja Amerike. Nas drže na cjevčici, na slamku da dišemo, jer njima treba trajanje krize, ovog rata. Klinton hoće da razori Evropu, hoće da instalira NATO na našim prostorima. Mi smo slamka među vihorovima, nama se igraju svi odreda” (188).

Amerikanci nisu htjeli da razore Evropu, ali zasigurno joj nisu htjeli dopustiti da sama, bez njih, zaustavi rat, tako što bi prisilila vladu u Sarajevu da prihvati srpske zahtjeve u formi Owen-Stoltenbergovog plana. Takva američka uloga je odgovarala našim vlastima, o čemu sam nedavno pisao u tekstu povodom 32 godine Bošnjačkog sabora.

Prvu supstancijalnu promjenu na terenu je donio američki pritisak na Hrvatsku da odustane od svojih izvornih ambicija u BiH. Šehić skreće pažnju na ocjenu Višnje Starešine da se “političko vodstvo Hrvata moralo se odreći ranijim planom predviđene vlastite Republike i pristati na kantone u federaliziranoj Bosni i Hercegovini”, kao i da je “Tuđman naglašavao kako je američki pritisak snažan i da se to mora prihvatiti” (11).

Autor uzima u obzir još jedan bitan faktor. ”HVO je”, veli, “bio potpuno iscrpljen sukobom sa ARBiH i više nije predstavljao ozbiljnu vojnu silu” (171).

Šehić dalje piše da je “Tuđman u aprilu 1994. predložio [američkom ambasadoru u Hrvatskoj] Galbrajtu i [specijalnom izaslaniku Clintona] Redmanu da Iran preko Hrvatske dostavlja oružje za AR BiH”.

U konačnici, Amerikanci su saopćili Tuđmanu da nisu dobili uputu iz Vašingtona, što je evidentno bilo zeleno svjetlo. Šehić nalazi da je “iranska dostava oružja ojačala ARBiH, ali i HV, koja je dobila veliki dio oružja na račun hrvatske usluge tranzita oružja” (13-14).

Prije nego je utvrđeno navedeno rješenje, tadašnji direktor CIA-e James Woolsey je, kako piše Šehić, predložio Bijeloj kući da sama CIA “direktno dostavi oružje BiH”. Ali Clintonova vlada je, na kraju, odlučila da je bolje da pusti Irance da to rade.

CIA je, na kraju rata, iznijela procjenu da je iz Irana u BiH stiglo “oko 14.000 tona oružja vrijednog između 100 i 200 miliona dolara” (14).

Vašingtonski sporazum i dotok iranske logistike doveli su do strateške promjene u ratu između ARBiH i VRS-a. Još jedan bitan događaj tokom 1994. jeste formiranje Kontakt grupe, koja je uz SAD uključivala i Rusiju, a čime je smanjen prostor za samostalnu evropsku inicijativu i loše planove poput Owen-Stoltenbergovog.

Samit G-7 u Napulju, u julu 1994, na kojem su sve velike sile, uključujući Rusiju, podržale cjelovitost BiH – značio je, kako je tada izvještavala međunarodna štampa, da se “definitivno razbio san o stvaranju nezavisne i međunarodno priznate ‘Republike Srpske’ koja bi se, kasnije, priključila Srbiji” (57).

U augustu 1994. Karadžić se žali da je “Kontakt grupa opredijeljena da sačuva Bosnu kao državu” (90).

Ostatak rata je bio je dugotrajno suočavanje paljanskih vlasti s činjenicom da nemaju dovoljno snage da prinude vladu u Sarajevu na kapitulaciju. Šehić daje iscrpan pregled inicijativa američkih senatora i kongresmena, poput Boba Dolea i Joea Bidena, da se, nakon što je Karadžić odbacio plan Kontakt grupe, skine embargo i čak izravno naoruža ARBiH.

Jedno poglavlje Pax Americane tretira i isprva prividni, a kasnije stvarni politički sukob između Karadžića i Miloševića: prvi nije htio mir sve dok RS ne dobije nezavisnost, a drugi, već od ljeta 1994, povremeno pokazuje da je spreman na mir, čak i ako to znači opstanak BiH u predratnim granicama.

Suprotstavljajući se Beogradu, Karadžić u jednom trenutku poručuje da će se bosanski Srbi boriti “za slobodu i nezavisnost čak i ako ostanu sami” (70). Ali se vremenom pokazala kao isuviše moćna istina ono što je vođa bosanskih Srba kazao u ranoj fazi rata: “Bez Srbije ne bi bilo ništa, nemamo mi resurse i ne bi mogli da ratujemo” (46).

Srbija će ostati do kraja uz RS, ali u jesen 1995. ni sama neće moći ništa učiniti, kada oružane snage BiH i Hrvatske, uz vazdušnu podršku NATO-a, počnu napredovati.

U tom trenutku, kao najtrezveniji politički glas među bosanskim Srbima javlja se Milorad Dodik. On na jednom skupštinskom zasjedanju, u oktobru 1995, kaže da je prekid vatre “jedini izlaz za RS” (391).

Šehić spaljuje i neke iluzije koje se gaje u vezi sa posljednjim danima rata. “Komandant Delić je”, piše on, “bio odlučan, tvrdeći da Armija može još da napreduje i da je trenutno pogrešan trenutak da se prihvati primirje. Ali, predsjednik Izetbegović je znao da Armija RB (sic!) ne može boriti protiv VRS-a sama, jer je Tuđman već pristao da obustavi ofanzivu” (381).

Niko od domaćih aktera nije odnio potpunu pobjedu. Pobjedu su odnijele Sjedinjene Države, koje se s Dejtonom nameću kao ključni akter kada je u pitanju evropska sigurnost. Implementacija Dejtonskog sporazuma je, veli Šehić, predstavljala pokazivanje moći Sjedinjenih Država (426), u uslovima novog, unipolarnog svijeta.

Pax Americana je samo nastavak knjige Eksperiment u svjetskoj laboratoriji – Bosna, koju je Šehić objavio još 2013. godine. U njoj on tretira angažman svjetskih sila prema BiH od početka rata do proljeća 1994. Dakle, tamo gdje završava Eksperiment, počinje Pax Americana, te obje ove knjige treba čitati kao cjelinu.

Kako Šehić navodi u Eksperimentu, Evropska zajednica je već u septembru 1991. odlučila da neće vojno intervenisati u Jugoslaviji, čime su Evropljani svoje napore sveli isključivo na diplomatski plan (59). Ta je odluka imala presudan utjecaj na neplodotvornu ulogu Evrope u raspadu Jugoslavije.

Bez mogućnosti da se, po potrebi, služi i sredstvima vojne prinude, Evropska zajednica od samog početka nije imala šanse da bude percipirana kao ozbiljan medijator. U tome je najvažnija razlika između evropske i američke politike: Amerikanci su bili u stanju da se, osim mrkvom, služe i štapom. Tako je, reklo bi se, ostalo sve do danas.

Po autoru Pax Americane, ključna lekcija rata u Bosni je bila da se vojna intervencija i diplomatija ne isključuju. Dejton je pokazao da je tek njihova kombinacija mogla zaustaviti rat. David Rieff zapaža, a Šehić se slaže, da se “samo jednostranom akcijom velikih sila može nametnuti stabilnost nestabilnim društvima” (426).

U današnjem trenutku, kada svjedočimo postepenom povlačenju SAD iz BiH, glavno je pitanje može li Evropska unija preuzeti ulogu garanta mira. Možda i može, ako prevaziđe politiku mrkve bez štapa.