Ispraćaj zločinca i pobjeda njemačke desnice: Evropa se sve više približava Srbiji

Dok su u Srbiji i bivšoj Jugoslaviji 1980-ih i '90-ih godina bujali nacionalizam i šovinizam zasnovani na velikosrpskoj ideologiji, i dok je u Hrvatskoj, Bosni Hercegovini i na Kosovu iza sebe ostavljao ruševine, masovne grobnice i devastirana društva, desničarske, neonacističke i neofašističke ideologije, pokreti i partije u evropskim zemljama bili su u povoju i smatrani marginalnom političkom i društvenom pojavom.

Tokom protekle tri decenije odvijala su se dva istovremena, ali i međusobno konvergentna procesa, jedan u Evropi i jedan u Srbiji, čiji su se rezultati i posljedice djelimično manifestirali 6. i 7. septembra 2026. godine.

Prvo je 6. septembra AfD (Alternativa za Njemačku) na lokalnim izborima u saveznoj pokrajini Saskoj-Anhalt u Njemačkoj ostvarila pobjedu sa 43,8 % glasova, što je više nego dvostruko više u odnosu na prethodne izbore 2021. godine (20,8 %). Time je postala najjača stranka u pokrajinskom parlamentu. Ovo je prvi put nakon Drugog svjetskog rata da je jedna ekstremno desna stranka toliko blizu preuzimanja vlasti u jednoj njemačkoj saveznoj pokrajini.

A onda je 7. septembra u Srbiji, sa posebnim počastima i uz prisustvo vojnih, političkih i crkvenih zvaničnika Srbije i Republike Srpske i oko 16 hiljada građana, sahranjen Ratko Mladić, ratni zločinac osuđen na Međunarodnom sudu za bivšu Jugoslaviju u Hagu na doživotnu robiju za genocid, ratne zločine, zločine protiv čovječnosti (progoni, istrjebljenje, ubistva, deportacija, nehumana djela prisilnog premještanja), kršenja zakona i običaja ratovanja (teror nad civilima, protivpravni napadi na civile, uzimanje talaca) i više udruženih zločinačkih poduhvata.

Reakcije na oba događaja, i pobjedu AfD-a u Njemačkoj i sahranu ratnog zločinca u Srbiji, bile su burne, pune zaprepaštenja, iznenađenja i negodovanja, kao da se sve dogodilo u nekom paralelnom svijetu i kao da ne predstavljaju najbrutalniju realnost koju živimo.

Međutim, trideset godina Srbija odolijeva da se suoči sa prošlošću i svojom ulogom u agresivnim ratovima na susjedne zemlje. Naprotiv, pažljivo njeguje i razvija ideje koje su i dovele do ratova na prostoru bivše Jugoslavije i genocida u Bosni i Hercegovini. Na tim idejama i ideologiji velike Srbije ili „srpskog sveta“ odgaja generacije. Uporno odbija da prizna ulogu koju je imala u zločinima i genocidu, istovremeno skrivajući brojne ratne zločince.

Srbija Rehabilituje zločince iz Drugog svjetskog rata i revidira historiju. Negira i afirmiše genocid u javnim istupima političara, javnih ličnosti, crkvenih zvaničnika, medijskim programima, masovnim skupovima, školskim udžbenicima.

Istovremeno, Srbija gotovo isto toliko godina vodi uredne pregovore za članstvo u Evropskoj uniji, tretirana je kao ključni sagovornik EU na Balkanu, uz, uglavnom, blage verbalne osude. Oprošteni su joj i opraštaju se mnogi slučajevi nepoštivanja temeljnih civilizacijskih vrijednosti među kojima se ističe negiranje genocida.

Sa druge strane Evropska Unija je trideset godina na mnoge načine tolerisala agresorski srpski nacionalizam kako tokom agresija i ratova, pasivnog posmatranja ratnih zločina, višegodišnjeg skrivanja najvećih ratnih zločinaca, tako i opetovanim kršenjem evropskih normi kroz dvoličan odnos Srbije prema agresiji na Ukrajinu, nepoštivanju odluka međunarodnih sudova i brojnih drugih postupaka čije bi nabrajanje zahtijevalo ozbiljnu naučnu studiju.

Mi se u Bosni i Hercegovini, kao i tokom proteklih trideset godina, čudimo što se Evropska unija, njeni zvaničnici i institucije, zvanično i institucionalno, strogo i odlučno ne određuju i ne osuđuju pompeznu sahranu Ratka Mladića u Beogradu, nego su se zadovoljili dvosmislenim i nemuštim osudama i saopćenjima preko društvenih mreža koji, bez institucionalnog okvira, nemaju neki utjecaj

Ne vidimo ili ne želimo da vidimo da se Evropa kroz tih trideset godina, postepeno, transformiše i postaje sigurna luka za afirmaciju i jačanje pokreta i stranaka kao što je AfD u Njemačkoj. Takve stranke su ideološki mnogo bliže srpskom nacionalizmu, nego onome što se smatra evropskim vrijednostima, kao što su ljudska prava i dostojanstvo, demokratija, vladavina prava, sloboda izražavanja medija i religije, jednakost i nediskriminacija, tolerancija, pluralizam i manjinska prava itd.

Takvih stranka je u Evropi sve više. Stranka Reform UK Nigela Faragea ostvarila je ubjedljivu pobjedu na lokalnim izborima u maju u Velikoj Britaniji, osvojivši preko 1.400 mjesta u vijećima širom Engleske. Antiislamska Partija za slobodu (PVV) Geerta Vildersa u Holandiji ostvarila je veliku pobjedu na izborima u julu, osvojivši 37 mjesta u donjem domu parlamenta. Slobodarska partija Austrije (FPÖ) pobijedila je na nacionalnim izborima u augustu sa 29,1 % glasova. U Francuskoj je na općinskim izborima u martu ekstremno desničarsko Nacionalno okupljanje (RN) Marin Le Pen ostvarilo je značajan napredak. Italijanska premijerka Giorgioa Meloni, čija stranka Braća Italije ima postfašističke korijene, formirala je vladu koja je postala najdugovječnija u Italiji nakon Drugog svjetskog rata. Istovremeno, sa desne strane joj prijeti novoosnovana, još ekstremnija stranka Nacionalna budućnost (Futuro Nazionale) itd, itd. Izborni uspjeh AfD-a, dakle, samo je jedan u nizu uspjeha populističkih i desničarskih stranaka širom Evrope.

Dakle rast podrške desničarskim strankama nije više sporadičan. Istraživanja pokazuju da danas gotovo svaki četvrti birač u Evropi glasa za stranke krajnje desnice. Ovaj rast je bio posebno izražen između 2023. i 2025. godine.

Pored toga uspjeh ekstremnih stranaka vrši pritisak na tradicionalne, umjerene stranke da preuzmu njihove politike kako bi zadržale birače. Ovo dovodi do "detoksikacije desnice", odnosno normalizacije ranije radikalnih ideja, poput stroge kontrole migracija, što pomjera cijeli politički spektar udesno.

A kao što se vidi desničarske stranke više nisu samo opozicioni pokreti. One ulaze u vlade (Italija, Holandija, Švedska), osvajaju pokrajine (Austrija, Njemačka) i postaju sastavni dio političkog establišmenta, što im daje moć da direktno utiču na zakone i društvene norme.

Ideje koje zvanično u svojim programima zastupaju ove stranke, iako kontekstualno različite, ukazuju na sličnosti sa idejama velikosrpske ideologije i nacionalizma. Tu prije svega mislimo na etničko poimanje nacije, isticanje hrišćanskih nauštrb drugih vrijednosti, etničku homogenost i blokadu migracija, reviziju historijskih narativa i relativizaciju ratnih zločina.

I tako dok Srbija ostaje na istim ideološkim pozicijama, Evropa se – kroz uspon desničarskih partija – ideološki približava onome što je decenijama predstavljalo srpski nacionalistički narativ. Evropske desničarske partije sve više zagovaraju politike koje su nekada bile rezervisane za balkanske nacionalizme – etnička homogenost, tradicionalne vrijednosti, suverenizam.

AfD i slične partije zagovaraju potpunu blokadu migracija, što je u direktnoj suprotnosti sa liberalnim vrijednostima na kojima je EU izgrađena. Koncept „Evrope suverenih naroda“, koji je posebno zagovarao bivši mađarski premijer Viktor Orbán, njegovi saveznici iz Amerike i evropska desnica predstavlja direktan napad na temeljnu ideju evropskih integracija.

Ovaj proces stvara duboki paradoks: Srbija, koja decenijama pregovara o ulasku u EU, sada ima sve više ideoloških sagovornika unutar same Unije. Ono što je nekada bila prepreka članstvu – nacionalizam, revizionizam, netolerancija – danas postaje sve prisutnije i u samim državama članicama. Pobjeda AfD-a u Njemačkoj nije samo lokalni fenomen – to je signal o dubokoj transformaciji evropskog političkog ambijenta.

Razumijevajući ove procese, vlast u Srbiji je sahranu Mladića iskoristila, prvo, u predizborne svrhe jer je masovno okupljanje i učešće državnih institucija (vojske, ministara, patrijarha) trebalo da pošalje jasnu poruku nacionalističkom biračkom tijelu da je vlast na njihovoj strani. S druge strane, vlast u Srbiji je računala da od Brisela neće dobiti ozbiljne sankcije, što se prema prvim reakcijama pokazuje tačnim.

Pored toga, uspjesi desničarskih stranaka širom Evrope stvaraju utisak da je nacionalistička retorika i revizija istorije postala prihvatljivija na Starom kontinentu. Uspjeh ovih stranaka signalizira pad uticaja tradicionalnih, proevropskih politika, što ohrabruje režime poput srpskog da pomjeraju granice onoga što je politički moguće. U takvom okruženju nove evropske normalnosti, veličanje ličnosti poput Mladića više se ne doživljava kao izolovani balkanski anahronizam, već kao dio šireg evropskog fenomena jačanja desnice i nacionalizma.

Sahrana Ratka Mladića i pobjeda AfD-a su, dakle, dvije moćne, ali ne i jedinstvene manifestacije istog temeljnog procesa: transformacije evropskog političkog ambijenta. Oni pokazuju da se desničarski populizam i nacionalizam ne šire samo na izborima, već da prodiru u društvene vrijednosti (kroz reviziju istorije i veličanje kontroverznih figura) i institucionalne okvire (kroz preuzimanje vlasti). To ih čini izuzetno značajnim pokazateljima koji signaliziraju kraj jednog konsenzusa i početak nove, neizvjesnije političke ere u Evropi koje mi u Bosni i Hercegovini treba da budemo mnogo svjesniji.