Tri koraka: Vrijeme je da Bosna i Hercegovina uđe u NATO

Pišu: Philippe Lefevre i Diar Bala (New Diplomacy)

NATO već dugo ima važnu ulogu u stabilnosti i sigurnosti Zapadnog Balkana, još od raspada Jugoslavije u posljednjoj deceniji 20. stoljeća. U Bosni i Hercegovini Savez je od 1994. uključen u očuvanje sigurnosti njene teritorije i zaštitu njenih građana, kada su NATO avioni gađali položaje bosanskih Srba u Banjoj Luci i Goraždu u okviru operacije „Deny Flight“ (Zabrana leta).

Te zračne operacije nastavljene su i tokom 1995. godine, kada je NATO bombardovao položaje Vojske Republike Srpske u operaciji „Deliberate Force“ (Namjerna sila). Ti udari doprinijeli su stvaranju uslova za Dejtonski mirovni sporazum iz 1995. godine, kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini.

BiH se 2006. pridružila NATO-ovom programu Partnerstvo za mir (PfP), a u martu 2007. potpisala je sporazum o sigurnosnoj saradnji. NATO je 2018. odobrio aktivaciju Akcionog plana za članstvo (MAP) za BiH. Nakon toga su NATO i BiH 2023. potpisali Paket za izgradnju odbrambenih i povezanih sigurnosnih kapaciteta (DCB), dok su 2024. dogovorili plan Ćelije za podršku političkom angažmanu (PESC). Najnoviji korak uslijedio je u oktobru 2025, kada su NATO i BiH usaglasili Individualno prilagođeni program partnerstva (ITPP), s ciljem produbljivanja odbrambene reforme i sigurnosnog razvoja u periodu 2025–2028.

Šire gledano, većina zemalja Zapadnog Balkana već je u NATO-u: Albanija i Hrvatska pristupile su 2009, Crna Gora 2017, a Sjeverna Makedonija 2020. godine. NATO održava značajno prisustvo u regionu, podržavajući Snage Evropske unije u Bosni i Hercegovini (EUFOR) u okviru operacije Althea, koja se smatra nasljednicom NATO-ovih Stabilizacijskih snaga (SFOR) i Implementacijskih snaga (IFOR). Savez ima ključnu ulogu i u sigurnosti i stabilnosti Kosova kroz misiju Kosovskih snaga (KFOR), raspoređenu prema Rezoluciji 1244 Vijeća sigurnosti UN-a iz 1999. godine.

Pristupanje NATO-u može se smatrati jednim od glavnih strateških vanjskopolitičkih prioriteta Bosne i Hercegovine. Zbog složenog sigurnosnog i političkog okruženja, ulazak u Savez donio bi zemlji čvrste sigurnosne garancije. Članstvo u NATO-u značilo bi snažnu potvrdu teritorijalnog integriteta i ustavnog suvereniteta Bosne i Hercegovine.

Sigurnosna garancija iz člana 5 djelotvorno bi odvraćala prijetnje secesijom, koje u BiH pretežno dolaze iz Republike Srpske, unitarnog i visoko centralizovanog drugog entiteta koji zauzima 49 posto teritorije zemlje. Zato je saradnja s NATO-om prioritet u oblastima koje omogućavaju usvajanje standarda komandovanja i kontrole, komunikacionih i informacionih sistema, planiranja i raspodjele budžeta, upravljanja resursima, obuke i opremanja. Time bi se ojačala unutrašnja i vanjska interoperabilnost, a Oružane snage BiH dobile bi veću operativnu sposobnost za izvršavanje svoje misije.

Politički, pristupanje BiH NATO-u potvrdilo bi Dejtonski sporazum iz 1995. godine i trokomponentnu strukturu zemlje, odvraćajući prijetnje otcjepljenjem koje dolaze iz entiteta bosanskih Srba.

Milorad Dodik, kojem su u oktobru 2025. ukinute američke sankcije i koji je osuđen zbog nepoštivanja odluka Visokog predstavnika, zalagao se za izdvajanje Republike Srpske iz pravosudnih organa i oružanih snaga Bosne i Hercegovine, težeći nezavisnoj srpskoj državi pripojenoj Srbiji. Rusija je ključni podržavalac RS-a, podupirući njene težnje za većom autonomijom od Sarajeva. To se uklapa u širu politiku Moskve, koja nastoji suzbiti zapadni utjecaj u područjima koja smatra važnim za vlastite političke interese.

BiH se već nalazi u neposrednom okruženju NATO-a, zbog čega je nivo povezanosti regiona sa Savezom relativno visok, izuzev Srbije i Republike Srpske, koje ostaju dva ključna prostora neometanog ruskog malignog utjecaja. Puno članstvo u NATO-u donijelo bi robusne sigurnosne garancije, ključne za sigurnost i političku stabilnost zemlje. To bi zauzvrat smanjilo učinak secesionističkih prijetnji iz RS-a, podržanih iz Srbije i Rusije, na već krhku političku strukturu Bosne i Hercegovine.

Rusija je, oslanjajući se na tradicionalne odnose s Crnom Gorom i Srbijom kao pravoslavnim saveznicama, dugo nastojala zadržati Balkan pod svojim utjecajem. U Bosni i Hercegovini njen glavni cilj bio je održati zemlju podijeljenom, disfunkcionalnom i nesposobnom da se pridruži zapadnim organizacijama poput NATO-a. Time se Sarajevo nastojalo lišiti mogućnosti da razvija vlastite strateške vanjskopolitičke ambicije.

Integracija BiH u NATO povećala bi interoperabilnost između Saveza i Zapadnog Balkana, s obzirom na to da je većina regiona već u članstvu. Ulazak BiH u NATO donio bi značajne koristi za sigurnost, stabilnost i saradnju u regionu. Članstvo bi suzbilo secesionističke ambicije i odvratilo neprijateljske aktere, potvrđujući NATO kao glavnog sigurnosnog garanta u regionu. Istovremeno bi međunarodne sigurnosne misije poput EUFOR-a i KFOR-a mogle biti brzo i lahko pojačane.

Na taj način suzbio bi se ruski maligni utjecaj u regionu, koji se prvenstveno širi preko Srbije i Republike Srpske. Pristupanje BiH NATO-u, kao države sklone političkoj disfunkcionalnosti, zato bi donijelo koristi i samoj Bosni i Hercegovini i širem regionu. Ono bi odvratilo unutrašnje prijetnje, prije svega secesiju RS-a, ali i smanjilo prostor za širi strani utjecaj.

Iako BiH ima fragmentiran i složen politički sistem, članstvo u NATO-u ostaje politički i pravno moguće. Od kraja rata i Dejtonskog sporazuma zemlja je razvila odbrambene institucije na državnom nivou, koje su pokazale sposobnost saradnje s NATO-om, iako značajne ustavne podjele između Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske i dalje ostaju.

Oružane snage BiH redovno učestvuju u NATO vježbama i operacijama. Važno je i to da su odbrambena politika i Oružane snage uređene na državnom, a ne na entitetskom nivou. Time NATO dobija jednog, relativno stabilnog institucionalnog partnera.

Glavna prepreka ostaje politički konsenzus, pri čemu blokade srpskih političkih aktera u zemlji predstavljaju najveću prijetnju. Ipak, fragmentacija ne čini pristupanje nemogućim. Proširenje NATO-a često je bilo vođeno političkom strategijom i sigurnosnim interesima isto koliko i institucionalnim savršenstvom država kandidata. Bosna i Hercegovina još može napredovati na nekoliko načina.

Prvo, postepena integracija može omogućiti zemlji dublju praktičnu saradnju bez punog članstva, uključujući odbrambene reforme, veću interoperabilnost i učešće u operacijama pod vodstvom NATO-a. Posebno je važno već započeto jačanje njenih industrijskih kapaciteta, što bi BiH moglo jasno pozicionirati u okviru NATO-ovog Akcionog plana za odbrambenu proizvodnju (DPAP) i donijeti novi zamah tom programu.

Drugo, vanjski geopolitički pritisci nakon ruske invazije na Ukrajinu povećali su strateški interes za stabilizaciju Zapadnog Balkana i smanjenje prostora za strani utjecaj. Bez obzira na to da li američka administracija vrši vlastiti pritisak, američkog predsjednika trebalo bi podstaći da NATO posmatra kroz prizmu vlastitog interesa, povezujući namjeru i stvarnost multilateralne saradnje. Uz prisilno uklanjanje Visokog predstavnika, integracija u NATO može se shvatiti kao sljedeći korak za američku administraciju koja još traži jasniju predstavu o mjestu BiH u geopolitičkom kontekstu. To bi istovremeno potkopalo namjere RS-a da razbije zemlju, pružajući novi institucionalni sloj koji jača dejtonski tip institucionalne sigurnosti.

Treće, fragmentirani sistemi Bosne i Hercegovine mogu paradoksalno podstaći takav međunarodni angažman umjesto da ga spriječe. NATO i zapadne vlade institucionalnu slabost posmatraju kroz sigurnosnu prizmu, što upućuje na potrebu za dubljom evroatlantskom integracijom, a ne za napuštanjem dosadašnjeg angažmana, koji sam po sebi nije dao dovoljne rezultate. Zato se članstvo u NATO-u može oblikovati kao više od odluke o vojnom savezu: kao mehanizam dugoročne institucionalne stabilizacije i odvraćanja od novih secesionističkih pritisaka. Jedinstven ustroj Bosne i Hercegovine čini je prijemčivijom i za saveznike u NATO-u koji ponekad blokiraju odluke, poput Turske, koja ima dugu historiju ulaganja i snažan interes za uspjeh zemlje.

U konačnici, pristupanje BiH manje bi zavisilo od postizanja savršenog političkog jedinstva, a više od minimalnog održivog konsenzusa među postojećim državnim institucijama. Dok se nazire kraj dejtonskog sistema, koji usporava odlučivanje i otvara prostor za blokade, članstvo u NATO-u moglo bi se posmatrati kao sljedeći korak za zemlju koja izlazi iz okvira sporazuma iz 1995. godine. Iskustvo Bosne i Hercegovine pokazuje da fragmentirane postkonfliktne države i dalje mogu napredovati prema evroatlantskoj integraciji kada se međunarodna podrška, kontinuitet i strateški podsticaji usklade.

(Philippe Lefevre je predavač na Koledžu za liderstvo i inovacije Buckinghamshire New univerzitetu.

Diar Bala je sekretar organizacije Labour Friends of Kosovo & WB6.)