Hujka (5): Niko od Hujdura se nije priklonio fašistima

Pisac, pjesnik i esejist Elvedin Nezirović na portalu !Odgovor u nastavcima će objavljivati dijelove knjige (u nastajanju) o slavnom mostarskom komandantu Midhadu Hujduri Hujki. 

To da je Hujkin djed bio prepušten svojoj muslimanskoj sudbini, nisam rekao tek tako: po mnogo čemu njegova je biografija kompendijum miliona sudbina bosanskih muslimana u posljednjim desetljećima 19. i prvim desetljećima 20. vijeka; isto bi se moglo reći i za njegovu veliku, medanićku porodicu, koja se brzo asimilirala na novu sredinu i njene izuzetno napete političke okolnosti.

Naime, početak 20. stoljeća bio je ujedno i doba formiranja revolucionarnog radničkog pokreta, kasnije i ilegalnog djelovanja mostarskog ogranka Komunističke partije Jugoslavije koja je okupljala ljude različitih etničkih pripadnosti i koja je, s jedne strane, djelovala kao neka vrsta zajedničkog otpora etničkim podjelama u gradu i zemlji, a, s druge, kao izraz političkog bunta usmjeren protiv klasne neravnopravnosti i ukidanja demokratskih sloboda u Kraljevini SHS, te posljedično i u Kraljevini Jugoslaviji. Poslije velikih čistki jugoslovenskih vlasti 1929, 1932. i 1940. godine, na desetine mostarskih komunista je uhapšeno i poslano na robiju, s koje se mnogi nikada nisu vratili; jedan od njih bio je i Velija Hujdur, potomak Ahmetovog rođaka iz drugog koljena, Hujkin preteča, predratni član Komunističke partije Jugoslavije, sindikalni funkcioner, aktivista i djelatnik Radničkog športskog društva „Velež“, kako već stoji u njegovoj šturoj biografiji, preuzetoj iz članka „Mostarki komunisti u borbi za slobodu i revoluciju“, autora Džemala Bijedića („Hercegovina u NOB-u“, Vojnoizdavački i novinski centar – Beograd, Istorijski arhiv Hercegovine – Mostar, 1986., str. 25).

Iako se o Veliji danas ne zna mnogo, nije teško pretpostaviti da je, kao i skoro čitava generacija mostarskih proletera kojoj je pripadao, po prirodi bio buntovan i impulsivan, te da je, nadahnut revolucionarnim idejama, dugo podnosio izazove rada u ilegali. Dosljedan svojim herojskim vrlinama, nije se slomio ni kada je, po povratku iz Sarajeva, gdje se skrivao nakon demonstracija organizovanih na prvu godišnjicu napada fašističke Njemačke na Poljsku, 1. septembra 1940. godine i proglašenja protestnog štrajka u koji su stupili radnici svih mostarskih preduzeća i zanatskih radnji, uhapšen i potom u januaru 1941. odveden u logor Lepoglava: prema sjećanju Šefike Fike Mišić, bivše zaposlenice mostarske Fabrike duhana, koja je također bila u zatvoru u Lepoglavi, Velija joj je jedne prilike, kao u nekoj sceni iz Kišove priče, „kroz špijunku na vratima savjetovao da ništa ne kaže policiji“.^[1]

To njeno sjećanje ujedno je i posljednje sačuvano sjećanje na Veliju Hujdura, koji je, poput svih ostalih uhapšenih mostarskih komunista, izručen ustaškim vlastima – Rimskim sporazumom, koji su 8. maja 1941. godine potpisali Ante Pavelić i Benito Mussolini, Nezavisna država Hrvatska preuzela je vlast u Hercegovini – i u julu iste godine odveden u logor Jasenovac, gdje je i ubijen.

Uz posvetu na Partizanskom spomen-groblju, početkom 1950-ih godina podignuta mu je i spomen ploča u nekadašnjoj Fabrici duhana, sljedećeg sadržaja: “Sa ovoga mjesta je u septembru 1940. god. pokušao da objavi generalni štrajk u gradu Mostaru VELIJA HUJDUR radnik ovoga kolektiva. Ovog neustrašivog borca vlastodršci su osudili na robiju i poslije ubili. Neka svijetli podvig druga VELIJE služi za primjer kako se borila RADNIČKA KLASA vođena i vaspitana KOMUNISTIČKOM PARTIJOM JUGOSLAVIJE. 2-VII-1951, Kolektiv Fabrike duhana Mostar.” Tokom višegodišnjeg propadanja i rušenja Fabrike duhana 2025. godine, Hujkina braća, Mirsad i Jasmin, te druga Velijina rodbina, pobrinuli su se da ova spomen-ploča ne završi na otpadu; ona danas krasi zid jedne male, stražnje prostorije, unutar samoposluge „Best“, izgrađene u poslovnom krugu nekadašnje Fabrike.

Velija, međutim, nije bio jedini iz porodice Hujdur koji je pružio otpor fašističkom režimu: nešto više od dvije godine poslije formiranja Boračko-jezerskog partizanskog odreda u selu Borci, iznad Konjica, u septembru 1941. godine, iz kojeg će kasnije izrasti Mostarski bataljon, ovoj jedinici Narodno oslobodilačke vojske Jugoslavije, priključio se još jedan Ahmetov rođak porijeklom iz Medanića, Smail Hujdur. Ponesen željom da se radije odmah baci u borbu nego da poput većine stanovništva ostane neprimjetan i na taj način pokuša preživjeti nadolazeću ratnu katastrofu, Smail je izašao na slobodnu teritoriju i priključio se partizanima kada je imao svega šesnaest godina (rođen je 1927.).

O njegovom ratnom putu gotovo da nema nikakvih podataka, osim jednog zapisa, koji se može pronaći u knjizi „Mostarski bataljon“, bivšeg učesnika Narodno-oslobodilačke borbe i kasnijeg general-pukovnika avijacije JNA, Mostarca, Envera Ćemalovića.^[2] Prema izvještajima starješina, Smail Hujdur bio je u desetini ovog bataljona koja je upućena na obezbjeđenje partizanske bolnice u selu Grušča, iznad Konjica, gdje je u jednoj borbi s četnicima, zarobljen i skupa sa svojim drugom iz jedinice, Svetom Kozićem, odveden u selo Rasadnik, kod Nevesinja. Pojedinosti njegovog zatočeništva nisu poznate, ali pozivajući se na sjećanja njegovih saboraca i preživjelu partizansku arhivu, Ćemalović navodi ono najvažnije: da su četnici „ubili Kozića“, a da im je „Hujdur uspio pobjeći“.^[3]

Nakon završetka Drugog svjetskog rata, Smail se vratio u Mostar, ali se negdje krajem 1950-ih ili početkom 1960-ih godina, iz razloga koji ovoj priči nisu poznati, preselio u Sarajevo, gdje i danas žive njegovi potomci. Također, i Hujkin je otac, Husnija Hujdur, pred sami kraj rata, kada je već postao punoljetan, pristupio partizanima, a to bi, po svemu sudeći, učinio i dedo Ahmet, da na plećima nije nosio tolike godine i da nije imao djecu za koju se morao brinuti.

I zaista, iako možda u početku nisu bili komunisti, mnogi su stanovnici Mostara, suočeni s terorom Pavelićeve Hrvatske, koji otpočinje u junu 1941, formiranjem Mostarske ustaške bojne, na čijem čelu se nalazio kasniji zapovjednik V ustaškog zbora NDH, Ivan Herenčić,^[4] pružili otpor hapšenjima, strijeljanjima, vješanjima i progonu stanovništva, te su pomažući lokalni pokret otpora, s vremenom i sami postali komunisti. S druge strane, među konzervativnijim mostarskim muslimanima, vjerovatno presudnu ulogu u zauzimanju antifašističkog stava prema ustaškim vlastima imala je „Mostarska rezolucija“, dokument kojim je, u oktobru 1941. godine, po uzoru na Sarajevo, Prijedor, Banja Luku i Tuzlu (kasnije će se ovim gradovima pridružiti Zenica, Bijeljina i Trebinje), lokalna ulema javno osudila ustaške zločine i pozvala na zaštitu i sigurnost građana.

Unatoč tome što je u toku Drugog svjetskog rata u porodicama raznih etničkih provenijencija bilo slučajeva da se pojedini članovi opredjeljuju ideološki različito, pa čak i da ratuju na različitim stranama, niko od mostarske porodice Hujdur, barem u onoj mjeri u kojoj to mogu potvrditi sjećanja njihovih potomaka, nije se priklonio fašističkom režimu, što je, uz muslimansku vjersku tradiciju i sjećanje na progon iz Medanića, vjerovatno presudno uticalo na društveni i kulturni kontekst u kojem su odrastali njeni kasniji naraštaji. 

[1] „Mostarke: fragmenti o revolucionarnoj djelatnosti i patriotskoj opredijeljenosti žena Mostara, o njihovoj borbi za slobodu i socijalizam“, Mahmud Konjhodžić, Opštinski odbor SUBNOR-a, „Veselin Masleša“, Sarajevo, 1981., str. 69. 

[2] Enver Ćemalović (1920 – 1995.). Više na stranici Wikipedije: https://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%95%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%8B%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B

[3] „Mostarski bataljon“, Enver Ćemalović , „Skupština opštine Mostar, Odbor za istoriju revolucionarnog radničkog pokreta i NOB-a Mostara, 1986.“, str. 320.

[4] Ivan Ivo Herenčić (1910 – 1978), bio je najprije satnik, a kasnije i general u Pavelićevoj vojsci, kojem je Vrh NDH, u maju 1945. godine, povjerio zadaću da predvodi povlačenje cjelokupne vojne sile NDH prema Austriji. Nakon rata je emigrirao u Argentinu, gdje je i umro 1978. godine. Više o Ivanu Herenčiću na stranici Wikipedije: https://hr.wikipedia.org/wiki/Ivo_Heren%C4%8Di%C4%87