Poraz Zapada (5): Inertna njemačka nacija i američki stisak

„Ako zaronimo u podsvijest NATO-a, primijetit ćemo da njegova vojna, ideološka i psihološka mašinerija više ne postoji da bi štitila Zapadnu Evropu, već da bi je kontrolirala“, piše u knjizi Poraz Zapada glasoviti francuski sociolog i demograf Emmanuel Todd.

Todd na početku knjige, izvorno objavljenje u jesen 2023, navodi deset iznenađenja rata u Ukrajina. U ovom feljtonu smo već obrađivali neočekivanu otpornost Rusije, slabost američke industrije i SAD kao liberalnu oligarhiju.

Ovaj autor, proslavljen kao naučnik i publicista koji vještim kombiniranjem antropoloških, socioloških i politoloških alata uspješno predviđa krupnija svjetska gibanja, i u ovom djelu je zagovornik odvajanja Evrope od Amerike i njenog sudbinskog približavanja Rusiji, koja je neizbježan susjed i partner.

U tom pogledu jeste, za evropske i zapadne pojmove, kontroverzan, ali njegove ocjene o suštinskim fenomenima savremenog Zapada nisu zbog toga manje vrijedne.

U knjizi, čiji je bosanski prijevod objavljen u izdanju IK Vrijeme iz Zenice, Todd ulazak Evrope i Evropske unije u posredni rat protiv Rusije, a preko Ukrajine, naziva „potpomognuto samoubistvo“. Za njega je to samo jedan u nizu procesa kojima Amerika ne dopušta Evropi autonomno strateško odlučivanje, ucjenjujući je vojnom nadmoći – što će tokom 2025. i 2026. godine upravo američki predsjednik Trump dovesti do krajnjih granica.

FELJTON: Poraz Zapada

Evropa se, što Todd, ipak, nije očekivao, pokušava oduprijeti Americi, naročito nakon nepromišljenog ulaska Trumpa u rat protiv Irana, od kojeg Evropa već trpi ogromnu štetu: glavni izvori energije Evrope, Rusija i Iran, ili su sankcionisani ili blokirani, u sukobima koje Evropa, u konačnici, nije birala ali u jednom od njih učestvuje.

„Evropa se našla u ratu duboko suprotnom njezinim interesima, autodestruktivnom, mada nam njezini promoteri već najmanje trideset godina prodaju sve jaču Uniju koja će, zahvaljujući euru, postati autonomna sila, protivteža gigantima kakvi su Kina i Sjedinjene Američke Države. Evropska unija je nestala poslije NATO-a, danas više podređena SAD-u nego ikad prije“, pisao je Todd 2023.

Svakako, tekuće trzavice na relaciji SAD – EU nikako ne treba poimati kao znak redefinicije odnosa, ali najave Njemačke, kao politički i ekonomski vodeće sile Evrope o naoružavanju i sasvim otvorene izjave njemačkih lidera protiv rata u Iranu mogu se tumačiti kao novi iskorak.

Upravo je Njemačka – prema kojoj Todd, kao konzervativni Francuz, načelno i nije naklonjen – u središtu njegovih analiza u poglavlju naslovljenom „Potpomognuto samoubistvo Evrope“.

Na početku je bilo jasno da se francuska, a pogotovo njemačka vlada, suzdržavaju ne uključujući se previše u rat. Kancelar Scholz se neko vrijeme odupirao kombiniranom pritisku njemačke štampe, Amerikanaca i svojih evropskih susjeda; Emmanuel Macron se također malo odupirao štampi i neograničeno ćaskao s Putinom – do te mjere da je inspirirao novi glagol u ruskom jeziku, macronirati, “govoriti, a da se ništa ne kaže”, i njegovu ukrajinsku varijantu “izraziti zabrinutost i ne učiniti ništa”. Ali, postepeno je nestalo te suzdržanosti i ove zemlje koje su u srcu Unije, barem naizgled, prihvatile su sve. Nijemci su poslali tenkove Leopard; Francuzi su isporučili rakete Scalp. Kad je nestalo i posljednje kolebanje, zbio se izvanredan događaj: sabotaža plinovoda Sjeverni tok, Nord Stream. (Poraz Zapada, Vrijeme, Zenica, 2025, str. 127).

Analizirajući niz faktora koji, po njemu, dokazuju da Rusija nije nužno neprijatelj Evrope, Todd primjećuje da Evropa ipak u rat nije „zaglibila slučajno, iz gluposti...“

Nešto ju je na to nagnalo. Nije sve krivica SAD-a. To nešto je njezina vlastita implozija. Evropski projekt je mrtav. Osjećaj društvene i historijske praznine preplavio je našu elitu i srednju klasu. U tom kontekstu, ruski napad na Ukrajinu izgledao je gotovo kao dar s neba. Medijski kolumnisti nisu krili činjenicu da Putin, kroz svoju “specijalnu vojnu operaciju”, vraća smisao evropskoj izgradnji; EU je bio potreban vanjski neprijatelj da bi se ponovo ujedinila i krenula naprijed. Ovaj optimističan govor otkrio je mračniju istinu. Unija je nepotrebno složena mašinerija kojom je teško upravljati i koja je, doslovno, nepopravljiva. Njezine institucije rade na prazno; njezina jedinstvena valuta dovela je do nepovratnih unutrašnjih neravnoteža; njezina reakcija na “Putinovu prijetnju” ne pokazuje nužno napor da se vrati, već možda, naprotiv, suicidalan impuls: izrazila bi sramotnu nadu da će ovaj beskrajni rat na kraju dovesti do toga da sve eksplodira. Nakon što je stvorila disfunkcionalnu mastrihtsku mašineriju, naša elita tako bi mogla prebaciti krivicu na Rusiju; njezina nejasna želja bila bi da ovaj rat oslobodi Evropu samu sebe. Putin bi bio njihov spasitelj, Sotona iskupitelj. (str. 129)

Naravno, vojno potpomognuto samoubistvo Evropi omogućava Amerika, koja više ni u jednom polju nije „kredibilan lider“.

Prije dvije decenije sve je ukazivalo da bi se Njemačka mogla osloboditi američkog stiska: od Schroderovog protivljenja ratu u Iraku, saradnje s Rusijom, dobrog navigiranja kroz finansijsku krizu 2007-08. Ali, 2022. Njemačka se „povukla u ćošak“, te, kao nijedna druga zemlja Evrope, nije pristala na toliko ustupaka bez protivljenja. Šta su glavni razlozi, pita se Todd, i nudi neke odgovore.

Prvi odgovor je u nihilizmu, konceptu koji Todd primjenjuje i na ostatak Zapada: nakon potpunog odumiranja religije, nestajanja religijskih tragova u vrijednosnim sistemima – zapadna društva upadaju u anomiju, stanje bez vrijednosti.

U Evropi se nihilizam prvo ogledao kroz negaciju naroda i nacija, kojem se Njemačka, kao zemlja koja nije individualistička, ipak donekle odupirala. Ali opet nije uspjela ponuditi svoj novi projekat njemačke nacije: jeste očuvala industriju, ali ne i društvo okupljeno oko istih vrijednosti

... sāmo biće Njemačke imalo je uporište u vlastitom antropološkom sistemu pa se ona bolje oduprla smrti ideologija. Ali zemlja nije izašla neozlijeđena iz tog procesa. Poprimio je nesvakidašnju formu: opsesija ekonomskom efikasnošću radi nje same. Pomalo kao da je, lišeno svijesti, njemačko društvo postalo proizvodna mašina. Neka ideologija nudi pojedincima zajedničku sudbinu. Ovdje nema ničeg sličnog. Samo opsesija industrijskom adaptacijom, koja, među ostalim, uključuje kompenzaciju demografske tromosti masovnim prilivom imigranata, poput sipanja benzina u rezervoar automobila. To što je Angela Merkel prihvatila imigrante tokom izbjegličke krize 2015. bio je nastavak poziva upućenog radnoj snazi, iako se ni postojanje moralnih razmatranja ne može zanijekati. Zašto sebi uskratiti osjećaj da si pravedan i dobar ako istovremeno radiš i ono što je ekonomski neophodno? Međutim, ukažimo na ravnodušnost prema etničkom porijeklu: nije istina da je Njemačka bolje tretirala Ukrajince nego Sirijce. Naša analiza smrti ideologija, potvrđena epizodom iz 2015, omogućava nam da potvrdimo da je rasizam mrtav u Njemačkoj. (132)

Razdvajajući nacije na aktivne i inertne, Todd smatra da je Njemačka početkom 2000-ih pokazivala posljednje znakove svog aktivnog statusa. Iako je kao društvo postajala inertna, ekonomski je rasla. Ironično primjećujući da je Njemačka, izrasla iz kulture porodice u kojoj je najstariji brat nasljednik i time novi gospodar ostaloj braći, Todd ukazuje i da je Njemačka isplivala kao šef Evrope, koji je, ipak „suštinski nesretan“.

U zemljama s individualističkom kulturom, poput Sjedinjenih Američkih Država, Engleske ili Francuske (u njezinu središnjem dijelu), postizanje moći nije problem već apoteoza. Individualni vođa je samoostvareni, apsolutni pojedinac, sretan što je vođa. U kulturi matične porodice njemačkog ili japanskog tipa, to je drugačije. Ako opći uvjeti omogućavaju društvu da skladno funkcionira, pojedinci na svim nivoima hijerarhije osigurani su nekim, sebi nadređenim, autoritetom. Svi osim vođe, iznad kojega više nema nikakvog umirujućeg autoriteta. Nelagoda koju osjećaju nije pretjerano ozbiljna ako zemlja nije veoma moćna: taj će vođa uglavnom imati nekog vanjskog zaštitnika na međunarodnoj sceni, gdje će njegova sposobnost donošenja odluka biti beznačajna. Nasuprot tome, čuvajte se vođa takvih zemalja koje počinju dominirati svojim okruženjem. Prisjetimo se da su temeljne vrijednosti matične porodice bile autoritet (oca nad sinovima) i nejednakost (među braćom). Nejednakost braće preobražava se u nejednakost ljudi i naroda. Autoritet postaje pravo nadmoći nad slabijim narodima. Sublimirano u percepciji međunarodnih odnosa, ovo šefu veoma moćne države daje sljedeće: moja zemlja je superiorna nad svim ostalima pa se one moraju nama pokoravati. A ni ja sām se ne osjećam dobro: moram sām odlučivati u odsustvu višeg kontrolnog tijela. Na koncu, moja zemlja je superiorna nad svim ostalima, to je nešto. Čuvajte se, rekao sam! (str. 136)

Međutim, Todd se ne zadržava na ovom nivou opservacije, koji bismo mogli označiti i kao spekulativni. Naprotiv, oni vidi i sasvim banalne razloge podređenosti evropskih lidera Americi – sasvim logična mogućnost ucjenjivanja.

I Evropa ima svoje oligarhije, bogate ljude, bilo u politici ili van nje, koji, ironično primjećuje Todd, u konačnici imaju probleme zato što su bogati: kuda sa svim tim nagomilanim bogatstvom koje ne smije biti javno?

Bogati Evropljani više ne kriju novac kod diskretnih Švicaraca, glavno utočište je američki dolar, raspršen i skriven po šarolikim poreskim oazama, od kojih su mnoge praktično pod kontrolom Amerike.

Ali ako Amerikanci čuvaju novac sumnjivog porijekla, onda oni i kontroliraju vlasnika – putem nevjerovatne gigantske mreže sigurnosnih agencija u doba kada internet jeste sve ubrzao ali i sve učinio puno osjetljivijim.

Zahvaljujući svojim ultrabrzim putovanjima između angloameričkih poreskih oaza, novac koji je nekada bio mudro skrivan u Švicarskoj sada zarađuje novac. Najprije se nikud nije mrdao, a sad je postao aktivan pa učestvuje u velikoj spekulativnoj fiesti što je sadašnji oblik globalizacije u završnoj fazi. Ponekad dolazeći i iz Švicarske, često preko Luksemburga, sve se više udaljava od stvarne proizvodnje i doprinosi derealizaciji ekonomije, vodeći tako Zapad u poraz. U devetom poglavlju koje se bavi raspadom američke realne ekonomije, detaljno ćemo vidjeti kako se to odvija.

Ali sada hajdemo preći na pitanje gubitka nezavisnosti evropske visoke klase. Internet je najprije utjelovio san o slobodi, a zatim mračniju stvarnost; u početku je izazivao opijajući osjećaj: slobodu da upoznamo ljude s kojima nikada prije ne bismo mogli razgovarati, slobodu kruženja informacija, slobodu slanja fotografi ja s jednog kraja planete na drugi, slobodu pornografi je, slobodu da kad god nam se prohtije, rezerviramo kartu za voz i hotel, da provjeravamo svoj bankovni račun u bilo kojem trenutku, da šaljemo svoj novac. Onda je nastupio trenutak otrežnjenja kad smo shvatili da internet također znači snimanje svega, apsolutno svega što tamo radimo, i mogućnost praćenja svih naših radnji, sadašnjih i prošlih, fi nansijskih i seksualnih, koje se tamo odvijaju.

Ne mislim da su bogati ljudi koji su počeli polagati svoj novac u anglosaksonske poreske oaze odmah shvatili da se time izlažu pogledu i kontroli američkih vlasti. Osvještavanje je svakako počelo kad su otkrivene akcije Državne sigurnosne agencije, stare koliko i CIA, ali koja, prije interneta, nije imala toliki značaj. NSA se specijalizirala za snimanje komunikacija, pa je, naprimjer, za više od tri milijarde dolara izgradila monumentalni data center u Utahu. (143)

FELJTON: Poraz Zapada