Lekcija iz Karabaha: Kako Republika Srpska sužava prostor Beogradu

Kada je 1994. utihnulo oružje u prvom ratu za Nagorno-Karabah, u Armeniji je prevladavao osjećaj da je izvojevana velika nacionalna pobjeda. Armenske snage kontrolirale su Karabah i teritorije oko njega, a Azerbejdžan je morao prihvatiti prekid vatre iz izrazito nepovoljnog položaja. Nekoliko godina kasnije predsjednik Levon Ter-Petrosian pokušao je vojni rezultat pretvoriti u politički sporazum. Procjenjivao je da će demografski veći i resursima bogatiji Azerbejdžan s vremenom promijeniti odnos snaga i da Armenija treba pregovarati dok još ima prednost.

Ispostavilo se da predsjednik Armenije više nije sasvim slobodan raspolagati rezultatom rata.

Thomas de Waal, britanski novinar i jedan od vodećih poznavalaca Južnog Kavkaza, u knjizi Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War, opisuje sukob Ter-Petrosiana s frakcijom u vlastitoj administraciji koju naziva „Karabaškom partijom“. Robert Kocharian, Serzh Sarkisian, ministar odbrane Vazgen Sarkisian i vlasti u Stepanakertu odbili su mirovni pravac koji je predsjednik zagovarao. De Waal Ter-Petrosianovu ostavku u februaru 1998. opisuje kao povlačenje pred „dvorskim pučem“. Posebno je važan razlog otpora koji je kasnije iznio Sarkisian: ljudi iz karabaškog rukovodstva lično su slali vojnike u borbu i gubili prijatelje i rođake, zbog čega su teritorijalni kompromis doživljavali kroz ratnu žrtvu, a ne prvenstveno kroz računicu državnog interesa. 

Kocharian je potom postao predsjednik Armenije, a naslijedio ga je Sarkisian. Njihovo partnerstvo počelo je mnogo ranije, u ratnom aparatu Nagorno-Karabaha; de Waal bilježi da je tandem obnovljen u Državnom komitetu odbrane 1992. i da će ih kasnije dovesti na vlast u Armeniji. Karabah je, dakle, iz sigurnosnog pitanja Armenije prerastao u jedan od izvora političke moći unutar same Armenije.

Ta dinamika pomaže da se jasnije vidi šta odnos prema Republici Srpskoj može učiniti politici same Srbije.

Prije svega treba razdvojiti ono što ova dva slučaja čini bitno različitim. Srbija nema suverenitet nad Republikom Srpskom, niti ga je ikada imala. Dejtonski ustav potvrđuje kontinuitet Bosne i Hercegovine kao države u međunarodnom pravu, dok Republiku Srpsku određuje kao jedan od njena dva entiteta. OHR je, upravo zbog čestih suprotnih tumačenja tog odnosa, više puta naglašavao da Bosna i Hercegovina nije nikakav savez država i da entiteti svoj pravni status izvode iz njenog ustava.

Ni ratno porijeklo današnje teritorijalne strukture Republike Srpske ne može se izostaviti iz te priče. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju utvrdio je u predmetu protiv Radovana Karadžića da je vodstvo bosanskih Srba učestvovalo u zajedničkom planu trajnog uklanjanja Bošnjaka i Hrvata s teritorija na koje su bosanski Srbi polagali pravo, putem progona, deportacija, prisilnog premještanja, ubistava i drugih zločina. Karadžić je pravosnažno osuđen i za genocid u Srebrenici. 

Nagorno-Karabah bio je za Radovana Karadžića važna politička referenca tokom rata u Bosni i Hercegovini. Prema pregledu skupštinskih zapisnika, Karadžić ga je između januara 1993. i jula 1994. spomenuo u šest navrata, uglavnom u raspravama o teritorijalnoj povezanosti područja pod kontrolom bosanskih Srba i mogućnosti međunarodnog priznanja njihove političke tvorevine. 

Koliko je karabaška analogija bila prisutna u tadašnjem rukovodstvu pokazuje i 25. sjednica Skupštine Republike Srpske, na kojoj je poslanik Rajko Dukić, kritikujući Vance-Owenovu mapu, upozorio da bi predloženo razgraničenje od Krajine moglo napraviti „Nagorno Karabah“ — teritorijalno odsječen prostor bez održive veze s ostalim područjima pod srpskom kontrolom. 

Dejton je završio rat i tu teritorijalnu stvarnost uključio u ustavni poredak BiH. Iz toga nije nastalo međunarodno pravo Republike Srpske na državnost, otcjepljenje ili priključenje Srbiji.

Političke predstave o Republici Srpskoj, međutim ne moraju se poklapati s njenim stvarnim ustavnopravnim položajem.

Srbija već četvrt stoljeća pokušava očuvati zahtjev za suverenitetom nad Kosovom. Svesrpska deklaracija iz 2024. Kosovo naziva „neotuđivim dijelom Republike Srbije“ i jednom od odrednica srpskog nacionalnog identiteta. U istom dokumentu srpski narod određuje se kao „jedinstvena cjelina“, formira se Nacionalni savjet u kojem zajedno sjede najviši funkcioneri Srbije i Republike Srpske, a institucijama Beograda i Banje Luke preporučuje se „jedinstveno i koordinisano“ djelovanje. 

Veza između Kosova i Republike Srpske već postoji u srbijanskoj političkoj imaginaciji. Kada je profesor beogradskog FPN Ivo Visković 2020. govorio o ideji Republike Srpske kao svojevrsne kompenzacije za Kosovo, Aleksandar Vučić priznao je da „ima toga“ u dijelu javnosti i političke elite. Što mogućnost povratka Kosova pod efektivnu vlast Beograda djeluje udaljenije, Republika Srpska može dobijati veću simboličku vrijednost kao prostor u kojem ideja srpskog teritorijalnog okupljanja još nije zatvorena.

Vlasti Republike Srpske kontinuirano ističu i održavaju ovu mogućnost u javnom diskursu. Milorad Dodik je 2023. godine na Radio-televiziji Srbije izjavio kako Republika Srpska teži statusu nezavisne države i da većina njenog stanovništva želi ujedinjenje sa Srbijom. Krajem te godine najavio je da bi moglo doći do proglašenja nezavisnosti ukoliko visoki predstavnik nametne zakon o državnoj imovini.

Takva politika dugoročno stvara problem za Beograd jer povećava cijenu političke distance prema Banjoj Luci.

Proces je posebno vidljiv u ceremonijama. Deveti januar, datum čije je određivanje kao Dana Republike Ustavni sud BiH proglasio neustavnim, nastavlja se obilježavati uz prisustvo najviših predstavnika Srbije. Na akademiji u Banjoj Luci u januaru 2026. učestvovao je premijer Srbije Đuro Macut, koji je poručio da će Srbija uvijek biti uz Republiku Srpsku. 

Svesrpska deklaracija ide dalje. Predviđa zajedničko obilježavanje pojedinih praznika Srbije i Republike Srpske, Sretenje određuje kao Dan državnosti obje i očekuje nastavak obilježavanja 9. januara. Dokument istovremeno insistira na zajedničkom djelovanju institucija i zajedničkom njegovanju „herojske, pravdoljubive i slobodarske tradicije“ srpskog naroda.

Sahrana ratnog zločinca Ratka Mladića u Beogradu u septembru 2026. godine jasno je ilustrirala kako se ratna memorija Republike Srpske prelila u simbolički prostor Srbije. Kao komandant Vojske Republike Srpske, Mladić je pravosnažno osuđen pred međunarodnim sudomna doživotni zatvor zbog genocida u Srebrenici, zločina protiv čovječnosti i ratnih zločina. Na Topčiderskom groblju ispraćen je uz vojne počasti; opelo je služio patrijarh Porfirije, a među prisutnima su bili državni i politički zvaničnici, veterani i ratni vojni invalidi, dok su pripadnici Vojske Srbije nosili kovčeg do kapele.

Takve ceremonije imaju političku funkciju jer povezuju iskustvo rata u BiH s državnim i nacionalnim ritualima Srbije. Granica između historije Republike Srpske i historije Srbije postaje manje izražena. Ratni komandant pobunjeničke vojske u susjednoj državi ulazi u nacionalni panteon, a praznik entiteta u BiH postaje događaj na kojem država Srbija potvrđuje vlastito prisustvo.

Na primjeru Karabaha možemo vidjeti i zbog čega je to važno. Kada teritorijalni projekt dobije svoje poginule, heroje, praznike i rituale u političkom centru, prostor za kasniji kompromis postaje uži. Ter-Petrosian je otkrio da vojna pobjeda više nije resurs kojim država može slobodno trgovati u pregovorima. Ratna elita stekla je vlastiti politički autoritet i pravo da određuje granice prihvatljive politike.

Srbija se nalazi u drugačijem pravnom i sigurnosnom položaju, ali slična povratna sprega već se može prepoznati. Što se Republika Srpska snažnije ugrađuje u zamišljeni zajednički srpski nacionalni prostor, Beogradu će biti teže distancirati se od njenih budućih separatističkih poteza. Podrška takvim potezima istovremeno bi bila u napetosti sa srbijanskim insistiranjem na teritorijalnom integritetu u slučaju Kosova i sa obavezom poštovanja suvereniteta Bosne i Hercegovine.

Karabaški primjer najbolje ilustrira kako dugotrajni teritorijalni sukob može promijeniti samu državu koja ga podržava: suziti prostor za politički manevar i promijeniti način na koji se definišu nacionalni interesi. U slučaju Srbije, Republika Srpska stiče sve veću simboličku važnost upravo u trenutku kada izgledi za ponovno uspostavljanje efektivne kontrole nad Kosovom postaju sve slabiji.

Separatističke ambicije iz Banje Luke održavaju mogućnost drugačijeg teritorijalnog ishoda, dok ih politički rituali u Srbiji ugrađuju u širu nacionalnu memoriju. Takav odnos s vremenom može ostaviti Beogradu sve manje prostora da prema Bosni i Hercegovini vodi politiku koju određuju njegove vlastite okolnosti, a sve više onu koju ograničavaju očekivanja nastala preko Drine.