Merkel u ulozi posrednice: Figura, simbol i teret starog svijeta

Informacija da se ime Angele Merkel spominje u raspravama o mogućem posredniku u razgovorima između Evropske unije i Rusije nije došla slučajno. Pojavila se u trenutku produženog diplomatskog zastoja između Brisela i Moskve, kada se pitanje mogućeg komunikacijskog kanala ponovo vraća u evropske rasprave. Na tom valu neizvjesnosti Vladimir Putin predložio je Gerharda Schrödera, znajući da će njegov “prijatelj” biti neprihvatljiv Kijevu, Berlinu i ostatku Unije, ali i da će time otvoriti prostor za igru imenima iz starog njemačko-ruskog miljea. 

Nakon što su Njemačka i Evropska unija odlučno odbacile ruski prijedlog da se bivši kancelar Gerhard Schröder imenuje za posrednika u mirovnim razgovorima s Ukrajinom, a slične rezerve iznesene su i prema Franku-Walteru Steinmeieru, u evropskim diplomatskim krugovima otvorilo se pitanje da li bi Angela Merkel mogla biti prihvatljivije ime. Razlog je očigledan: Merkel poznaje i Putina i Zelenskog, govori ruski i više ne obnaša javnu funkciju.

Ipak, pitanje “da li bi Merkel mogla?” nije postavljeno na pravi način. Merkel nije samo bivša kancelarka sa iskustvom i kontaktima, nego predstavlja čitavu epohu: način na koji je Evropa više od deset godina upravljala krizama odgađanjem, tehničkim dogovorima i vjerom da se suprotnosti mogu držati pod kontrolom ako se dovoljno pažljivo balansira.

To naravno ne znači da je bila Putinova lobistica. Makar ne na isti način kao što je to bio Schröder. Nakon aneksije Krima, predvodila je zapadne sankcije. Istovremeno, njena vlada podržavala je Sjeverni tok 2, gasovod koji je zaobilazio Ukrajinu, povećavao evropsku zavisnost od ruskog gasa i davao Moskvi novu polugu pritiska na Uniju. U tome se vidi glavna proturječnost njene politike prema Rusiji: uvjerenje da se gas može odvojiti od geopolitike, trgovina od rata, a saradnja od prijetnje.

U knjizi Crashed: Kako je decenija finansijsih kriza promijenila svijet, britanski ekonomski historičar Adam Tooze finansijski slom 2008. ne vidi samo kao početak ekonomske krize, nego kao trenutak u kojem se evropski poredak počeo lomiti na više mjesta odjednom. To je bio i okvir Merkeline ere: banke, dugovi, eurozona, geopolitika i demokratska stabilnost više nisu mogli biti posmatrani odvojeno. Grčka kriza pokazala je krhkost eurozone kada se finansijski šok pretvorio u političku disciplinu duga; Brexit je otkrio da se evropska integracija može raspadati iznutra; ukrajinska kriza 2014. pokazala je kako se ekonomska ranjivost na istoku Evrope brzo pretvara u geopolitičko nadmetanje.

Ruska invazija na Ukrajinu 2022. došla je kao kasnija potvrda iste logike. Ono što je evropska politika godinama pokušavala tretirati kao odvojene oblasti — banke, tržišta, gasovode i sigurnosne garancije — već je bilo povezano u isti sistem ranjivosti. Merkel je bila primjer tog pristupa: oprez, odgađanje i izbjegavanje loma. I njena politika prema Rusiji nosila je isti potpis. Sporazumi iz Minska često su opisivani kao način da se kupi vrijeme za Ukrajinu, ali ako je to zaista bio predah, Evropa ga nije iskoristila da ozbiljno riješi vlastite vojne i energetske slabosti. Šta bi Merkel danas, kao moguća posrednica, mogla reći državama koje su godinama upozoravale da takva arhitektura vodi u katastrofu?

Najveće rezerve prema mogućoj ulozi Merkel dolazile bi iz istočne Evrope. Poljska, baltičke države i Ukrajina godinama su upozoravale da njemačko oslanjanje na ruski gas i politika balansiranja prema Moskvi stvaraju sigurnosne slabe tačke. Zato Merkelino ime u tom dijelu Evrope ne znači samo iskustvo, nego i izgubljeno vrijeme. Za istočno krilo Evrope ona nije neutralna figura hladnog razuma, već podsjetnik na period u kojem su njihova upozorenja često bila ignorirana.

Tu se pitanje bitno mijenja: Merkel nije samo figura, nego simbol. Evropska unija danas ne traži samo pregovarača, već politički mandat koji priznaje da je vrijeme Sjevernog toka, Minska i vjerovanja da Moskva razumije poslovne racioinalnosti prošlo. Taj mandat mora biti usklađen s Ukrajinom i prihvatljiv državama istočne Evrope, od Varšave do Tallinna, za koje ruska prijetnja nije teorija, već dio vlastite historije.

Ako Evropa bude razgovarala s Moskvom, taj kanal ne smije izgledati kao povratak zapadnoevropskog nadzora nad istokom kontinenta. Ne smije počivati na nostalgiji za vremenima kada su Berlin i Moskva vjerovali da mogu odvojiti gas od geopolitike. Održive pregovore danas može voditi samo onaj ko ima povjerenje država koje su najviše izložene krizi i ko jasno pokazuje da ne obnavlja stari okvir evropsko-ruskih odnosa, već izlazi iz njega. 

Zato u takvim raspravama drugačiju težinu imaju imena poput Marija Draghija ili Alexandera Stubba. Draghi, bivši italijanski premijer i predsjednik Evropske centralne banke, ne dolazi iz njemačko-ruskog političkog kruga i nosi kredibilitet čovjeka koji je Evropu već vodio krozi velike krize. Alexander Stubb, predsjednik Finske, poznat je po čvrstom stavu prema Moskvi, ali i po zagovaranju direktnih razgovora s Kremljem i dobrim odnosima s Washingtonom. Za razliku od Merkel, nijednan od njih ne nosi isti simbolički teret propuštenog vremena.

Merkel bi, sasvim sigurno, znala kako razgovarati s Putinom. Upravo zato ne bi trebala biti lice nove evropske politike prema Rusiji. Njeno imenovanje, čak i ako je samo hipotetičko, poslalo bi poruku da Unija, suočena s najvećim sigurnosnim izazovom od Hladnog rata, poseže za osobom čije je naslijeđe povezano s sistemom koji se upravo urušio. I Dok bi dio Zapada u njoj vidio “hladnu glavu”, istočna Evropa i Ukrajina vidjele bi simbol starog refleksa: krizu prevesti u proces, proces u čekanje, a čekanje u privid kontrole.

Zato odgovor na pitanje “da li bi Merkel mogla?” nije biografski, već strukturalan. Nije presudno da li ona može nazvati Kremlj. Presudno je što bi njeno ime već unaprijed odredilo okvir pregovora, ne kao novi početak, već kao nastavak ere koju je rat naglo prekinuo. Evropi ne treba povratak Merkel, već raskid s iluzijom da se nova sigurnosna stvarnost može voditi ljudima i refleksima iz prošlosti.