Orban i Sejdić-Finci: Nacionalno “mi” i građansko “ja” kao izvor prava

Poraz Viktora Orbana na izborima u Mađarskoj doživljen je diljem Evrope kao velika pobjeda liberalne demokratije. Ovaj višedecenijski mađarski premijer, inače bivši liberal i Sorošev stipendista, tokom protekle decenije je postao globalni simbol otpora liberalnoj demokratiji. Čak i prije ruske agresije na Ukrajinu, Orban je postao poznat kao crna ovca u Evropskoj uniji, a stvar je kulminirala kada je počeo glasati protiv evropskih paketa pomoći napadnutoj zemlji. Nakon što je novi pokret Tisza, na čelu sa Peterom Magyarom, bacio na koljena Orbana i njegov Fidesz, u Briselu su bili sretni.

Do 2022. godine, glavna tačka sporenja između zapadnih članica EU i Orbanove Mađarske odnosila se na pitanje vladavine prava, konkretno na provođenje presuda evropskih sudova. Primjera radi, 2023. je objavljeno da Mađarska, u prethodnih deset godina, nije provela čak 76 % presuda Evropskog suda za ljudska prava u Strazburu. Sličan trend je zabilježen i u Poljskoj, Slovačkoj itd. Zbog ove i ovakvih stvari, stvoren je ogroman jaz između zapadnog i istočnog dijela EU, koji je, nakon ruskog napada na Ukrajinu, stavljen u stranu, ali će i u budućnosti predstavljati izazov za jedinstvo EU.

Objašnjavajući izvor navedenog problema, kao i generalno svog političkog sukoba sa Briselom, Orban je, u intervjuu sa čuvenim američkim novinarom Tuckerom Carlsonom, kazao: “Glavna linija podjele nije ideološka, već je nešto dublje. (…) Na jednoj strani, u Evropi i vjerovatno u SAD-u imate grupe ljudi koji smatraju da je najvažnija stvar njihov ego, da je njihovo ‘ja’ u centru svijeta. Na drugoj strani su ljudi koji se ne slažu s time, jer cijene da postoje određene stvari koje su bitnije od ‘ja’, od ega: porodica, nacija i Bog. I zbog toga što su te stvari višeg reda bitnije od mene, moram da im služim.”

Orban je pojasnio da zapadne vlade pripadaju prvoj grupi ljudi, koji stavljaju u središte ego, a da mađarska vlada i nacija pripadaju drugoj grupi, kod kojih je u središtu porodica, nacija i Bog.

”Naš ustav je fokusiran na mi. Bavi se time kako smo povezani, kroz porodicu, naciju i Boga. Dakle, govorimo o onom šta nam je zajedničko. ‘Mi, mađarska nacija’. To je potpuno van mode u zapadnoevropskim društvima”, dodao je Orban.

Kao što je istaknuto mnogo puta povodom presude Sejdić-Finci, Evropska deklaracija o ljudskim pravima, prema kojoj Sud u Strazburu ravna stvari, daje privilegiran položaj pojedincu, građaninu (“ja”) u odnosu na nacionalne, vjerske ili druge kolektive (“mi”).

Na obrnutoj logici počiva Ustav Bosne i Hercegovine, bar u nekim od svojih najvažnijih odredbi, gdje daje privilegiran položaj bosanskohercegovačkim konstitutivnim narodima, pa tako propisuje da članovi Predsjedništva BiH mogu biti samo oni među bh. građanima, koji su ujedno pripadnici konstitutivnih naroda. Dakle, nacionalno “mi” stječe prednost u odnosu na građansko “ja”.

Nadalje, Ustav BiH kaže da su u drugom domu Parlamentarne skupštine BiH, Domu naroda BiH, predstavljena tri konstitutivna naroda kroz klubove Bošnjaka, Hrvata i Srba.

Dejtonski ustav je takav, jer je naš politički mentalitet, kao i mađarski, a za razliku od zapadnoevropskog, duboko kolektivistički, komunitarijanski, privilegira “mi” u odnosu na “ja”. Upravo zbog toga, mi kao i Mađari, imamo znatnih poteškoća u provođenju presuda Suda u Strazburu.

Zapadnoevropski sistem, koji polazi od pojedinca i njegovih prava, tokom 20. stoljeća se pokazao se daleko uspješnijim u odnosu na konkurentne sisteme, koji u središte, umjesto pojedinca, stavljaju kolektive: npr. komunizam vidi svoju svrhu u zaštiti radničke klase i osiguranju nacionalne ravnopravnosti.

Međutim, u decenijama nakon pada Berlinskog zida, zapadni liberalizam je, našavši se bez globalnog konkurenta, otišao u pogrešnom smjeru, pod utjecajem neoliberalne dogme. Već od kraja 1980-ih, a naročito tokom 1990-ih i 2000-ih, bogati su postali bogatiji, a pripadnici srednjih klasa izgubili su status koji su imali tokom hladnog rata. Objašnjavajući svoj otpor liberalizmu, koji su simbolizirali Bill Clinton i George Bush, desni aktivisti poput Tuckera Carlsona objašnjavaju da mladi Amerikanci (do 28 godina) više ne mogu ni sanjati da kupe kuću, a nekada je to u Americi bilo normalno.

Politika otvorenih granica dovela je do toga da su ekonomski sistemi zapadnih država apsorbirali mnoštvo ljudi s područja Globalnog Juga, što je, uz ostalo, dovelo do smanjenja cijene rada. Migrant je postao (zli) konkurent na tržištu rada. Ugovori o slobodnoj trgovini uništili su u značajnoj mjeri industrijsku bazu i milione poslova na Zapadu. Ilustracije radi: SAD su polovinom prošlog stoljeća držale 45 % svjetske industrijske proizvodnje, a sada su pale na 17 %.

Nakupljeno nezadovoljstvo neoliberalnim sistemom se artikulisalo uglavnom kroz protekcionističke, antimigrantske, ksenofobne politike (i nešto manje kroz lijevi kolektivizam i diskurs o poziciji radničke klase). Nacionalni identitet, koji naglašava važnost državnih i kulturnih granica, postao je sredstvo odbrane od neograničenog prometa ljudi, roba i kapitala. Big Beautiful Wall na granici s Meksikom je neurotični simbol tog kolektivnog htijenja. Orban, Trump i slični nisu pali s neba. Ali oni ipak ne predstavljaju politiku budućnosti.

Nemoguće je da se poništi društveni razvoj na Zapadu, koji se odvijao u protekla dva stoljeća. Ma kako štetne učinke imalo neoliberalno fokusiranje na “ja”, dugoročno rješenje ne može biti prosto u tome da se “mi” stavi u središte.

Orbanov pad u Mađarskoj i Trumpov na idućim izborima za kongres, ne znači da se Evropa i Sjedinjene Države mogu mirno vratiti politici, koju su vodile do 2016. godine.

Budućnost nije u politici koja izvire iz dogmatske antiteze “ja” vs. “mi”, svejedno da li iz nje izvlačimo Orbanove zaključke ili zaključke npr. Margaret Thatcher kada je svojedobno ustvrdila da ne postoji takva stvar kao što je društvo (već samo pojedinci).

Na našoj sceni prisutna je dogmatska liberalna postavka po kojoj su građansko “ja” i nacionalno “mi” nepomirljivi, zbog čega nam je navodno potreban ustav koji bi polazio isključivo od “ja”, od individualnih prava, dočim kolektivna, konkretno nacionalna prava, kao anahronizam, treba manje-više odstraniti.

Drugi dogmatski zaključak je onaj nacionalistički - da kolektivna, nacionalna prava trebaju imati privilegiran položaj u odnosu na individualna, jer je “konstitutivnost naroda” navodno vrhovni princip Ustava BiH.

Da je privilegiranje nacionalnog “mi” u odnosu na građansko “ja” zastarjela, neodrživa postavka nevoljko je priznao čak i Milo Lompar, jedan od inspiratora nacionalističkog krila Studentskog pokreta i mogući kandidat opozicije za predsjednika Srbije na idućim izborima.

Za razliku od Orbana i njegovih istomišljenika u BiH, poput Milorada Dodika, po kojima je nacionalno “mi” - sve, a građansko “ja” - ništa, Lompar ističe da je duh vremena u spoju “mi” i “ja”, odnosno u spoju “nacionalne i građanske orijentacije”.

”Naše vreme”, kaže Lompar (od 41. min), “podrazumeva individualna prava, nikad veća u Evropi. Znači - individualna prava! Ima prava čovek i na kritiku, ima pravo i na negaciju, ima pravo i na ismejavanje. Ali, s druge strane, da bi zajednica opstala, mora da se poštuje neki duh zajednice.”

Lompar, naravno, ima problem kredibiliteta, te bi se njegovo pravo lice moglo vidjeti, tek ako bi došao na vlast, ali samoj definiciji, koju je iznio, malo šta bi se moglo dodati.

Čini mi se da spoj između “ja” i “mi” najbolje artikulišu u naše vrijeme tzv. demokratski socijalisti (npr. Bernie Sanders, Zohran Mamdani) i liberalni konzervativci (npr. Tucker Carlson), tako što čuvaju najbolji dio liberalnog naslijeđa (slobodu govora, redovno smjenjivanje vlasti, podjelu vlasti, itd), ali se protive neoliberalnoj dogmi koja dovodi do toga da je pojedinac, oslobođen od porodice, vjerske zajednice i države, prepušten sam sebi, odnosno nemilosrdnim silama deregulisanog tržišta.