Dick Cheney i njegov odnos prema Bosni i Hercegovini

Jučer je umro Dick Cheney, američki političar koji je obilježio savremenu historiju Sjedinjenih Američkih Država. U međunarodnoj, kao i u bh. javnosti, bio je omražen zbog sudjelovanja u invaziji na Irak. U nastavku donosimo kratki pregled njegovog odnosa prema Bosni i Hercegovini od početka 1990-ih do njegovog silaska za političke scene.

Tokom svoje dugogodišnje političke karijere, Cheney je imao složenu ulogu u odnosu Sjedinjenih Američkih Država prema Bosni i Hercegovini. Još kao ministar odbrane u administraciji Georgea Busha Sr. početkom 90-, u vrijeme na početka agresije na BiH, Cheney je bio jedan od ključnih arhitekata američke politike koja je zagovarala oprez i izbjegavanje direktnog vojnog uplitanja u “balkanski sukob”.

Njegov odnos prema Bosni oslikava širu filozofiju tadašnje američke vanjske politike: snažno zagovaranje američkog globalnog utjecaja, uz pažljivo odmjeravanje rizika neposredne vojne intervencije.

Cheney je kao ministar odbrane u administraciji Busha Starije zauzeo čvrst stav protiv slanja američkih kopnenih trupa u Bosnu i Hercegovinu nakon početka agresije na na našu državu. 

On je u više navrata naglašavao da Sjedinjene Države ne bi trebale slati kopnene borbene snage u "unutrašnji građanski rat" poput onog u Bosni. Takvom ocjenom sukoba u BiH, Cheney se svrstao uz narativ koji je gradila velikosrpska propaganda na međunarodnom planu.

U članku koji je objavio The New York Times 1. jula 1992. godine izjavio je da bi eventualno američko angažovanje bilo ograničeno isključivo na vazdušnu i pomorsku podršku, dok bi kopnene operacije preuzele druge međunarodne snage. 

“Ne govorimo o ubacivanju američkih borbenih snaga u Jugoslaviju,” rekao je tada Cheney, naglašavajući da bi učešće SAD-a moglo uključivati logističku podršku i humanitarne misije, ali ne i borbena dejstva.

U tom periodu, šest američkih ratnih brodova sa 2.200 marinaca bilo je stacionirano u Jadranskom moru, a Washington je najavljivao spremnost da osigura zračnu podršku humanitarnim konvojima prema Sarajevu. Ipak, Cheney je jasno razlikovao humanitarno angažovanje od vojnog uplitanja u, kako je rekao, "politički konflikt koji potiče iz dubokih historijskih animoziteta".

U jeku američke predsjedničke kampanje 1992. godine, Cheney i ostali visoki zvaničnici administracije nastojali su izbjeći "uvlačenje američkih trupa u balkansko blato".

Nakon završetka rata u Bosni i potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma u decembru 1995, Cheney je u intervjuu iz maja 1996. godine za časopis Proceedings govorio o američkoj ulozi u mirovnim snagama u BiH. U tom trenutku bio je direktor kompanije Halliburton, čija je podružnica Brown & Root imala ugovor s američkom vojskom za logističku podršku snagama 1. oklopne divizije u Bosni — pružajući usluge ishrane, vode, smještaja i održavanja kampova. Cheney je tada naglasio da ta kompanija “nema privatnu vojsku u Bosni”, odbacujući optužbe objavljene u magazinu Time.

Iako je bio protiv slanja trupa dok je rat još trajao, Cheney je kasnije priznao da bi povlačenje američke podrške nakon Dejtona bilo “vrlo štetno za odnose SAD-a i NATO-a”. Ipak, izrazio je zabrinutost zbog nepostojanja jasne strategije povlačenja i pitanja šta će se dogoditi “kad se Amerikanci povuku i ko će ih zamijeniti”.

Pet godina kasnije, nakon što je Bush Mlađi došao u Bijelu kuću, a Cheney bio na poziciji “najmoćnijeg potpredsjednika” (kako su ga zvali), američka vlada je donijela odluku o povlačenju svojih trupa, a njihovu ulogu su preuzele evropske snage (EUFOR). Da bi Dejtonski sporazum ostao na snazi, Bushova administracija je, tokom svoja dva mandata (2001-2009), snažno podržavala OHR na čijem je čelu tada bio Paddy Ashdown i proces formiranja državnih institucija, kao što su jedinstvene Oružane snage, SIPA, OSA itd. Logika kojom se Bushova administracija vodila jeste da, uz prenos bitnih ovlasti na državni nivo i rasformiranje VRS-a i generalno slabljenje entiteta, predstavlja snažnu osnovu za očuvanje Dejtona, čak i nakon što se američke trupe povuku.

Kao potpredsjednik SAD-a u administraciji Georgea W. Busha mlađeg, Cheney je 2006. godine u Bijeloj kući primio tada predsjedavajućeg Predsjedništva BiH Sulejmana Tihića. Tom prilikom izrazio je podršku Bosni i Hercegovini na njenom putu ka evroatlantskim integracijama, uz jasan uslov – hapšenje ratnih zločinaca, ciljajući na tadašnje bjegunce Radovana Karadžića i Ratka Mladića. 

Sagovornici su razgovarali i o situaciji u regiji te budućem statusu Kosova, uz zajedničku ocjenu da to pitanje ne smije ugroziti teritorijalni integritet BiH. Tihić je zahvalio SAD-u na kontinuiranoj podršci Bosni i Hercegovini, posebno u procesu ustavnih reformi, te potvrdio spremnost BiH da učestvuje u međunarodnim mirovnim operacijama u Iraku i Afganistanu.