Ratko Mladić i civilna religija srpske srednje klase

Ratko Mladić je 7. septembra iznesen iz Crkve Svetog apostola i jevanđelista Luke na Košutnjaku pokriven komadima platna koji neodoljivo podsjećaju na zastave Srbije i entiteta Republika Srpska, uz vojničku kapu i sablju na kovčegu, nakon opijela koje je služio patrijarh Porfirije, građanskog imena Prvoslav Perić.

Hiljade sljedbenika ispratile su ga zatim do obližnjeg Topčiderskog groblja, gdje je, pored kćerke Ane, sahranjen uz nešto što neodoljivo podsjeća na vojne počasti. Nekoliko dana ranije njegovi posmrtni ostaci vraćeni su iz Haga avionom Vlade Srbije. Osoba pravosnažno osuđena na doživotni zatvor za genocid u Srebrenici, progon, istrebljenje, ubistva, deportacije i prisilno premještanje, kao i za teroriziranje i napade na civile Sarajeva te uzimanje pripadnika UN-a za taoce, vraćena je u Beograd u režiji države, Crkve i javnog rituala.

Posljednji čin njegove biografije više je od samog čina pogreba. U liku jednog od svojih glavnih izvršilaca, genocid je vraćen u grad u kojem je politički projekt koji će završiti Srebrenicom godinama ranije postojao kao ideja: u akademijama, redakcijama, crkvenim krugovima i građanskim salonima i kafanama u kojima su teritorijalno širenje, etnička homogenizacija i nasilno razgraničenje prevođeni na jezik historijske pravde i nacionalne odbrane.

Velika Srbija imala je generale i rovove, ali je imala i građansku pozadinu. Mladićeva vojska nije krenula iz ideološkog vakuuma. Iza nje je već stajao civilni svijet koji je godinama proizvodio argumente, mitove i moralni jezik u kojem je rat mogao izgledati kao zakašnjela historijska korekcija.

Upravo na tom mjestu vrijedi vratiti se sporu Daniela Goldhagena s Normanom Finkelsteinom i Ruth Bettinom Birn. Goldhagenova provokacija u knjizi Hitler’s Willing Executioners (Hitlerovi voljni izvršioci: obični Nijemci i Holokaust) nije bila sadržana u misli da su u Holokaustu učestvovali obični Nijemci. To je historiografija znala mnogo ranije. Njegova ključna tvrdnja bila je da njihovu spremnost objašnjava dugotrajni, specifično njemački „eliminacionistički antisemitizam", kulturna dispozicija toliko raširena da je mogla poslužiti kao gotovo dovoljan uzrok genocida. Finkelstein je upravo taj prijelaz od ponašanja ljudi prema patologiji čitavog društva smatrao metodološki pogrešnim: antisemitizam jeste presudan dio objašnjenja, ali ne objašnjava rat, nacističku državu, propagandu, institucije, oportunizam, brutalizaciju i konkretne okolnosti u kojima su ljudi postajali počinioci.

Ta opomena je primjenjiva i ovdje. Bilo bi, naime, lahko zaključiti da „Srbi slave Mladića" zato što je srpsko društvo naprosto takvo. Iako takva rečenica zvuči ujedno tačno i moralno odlučno, ona analitički objašnjava vrlo malo.

Mnogo je ozbiljnije pitanje kako nastavnik, ljekar, činovnik, inženjer ili penzioner, čovjek koji sebe smatra pristojnim i koji vjerovatno nikada ne bi otvoreno branio ubijanje civila, može prihvatiti pravosnažno osuđenog čovjeka kao heroja, mučenika ili barem „svog generala".

Odgovor zahtijeva institucije koje proizvode jezik u kojem takvo nešto postaje moguće.

Historičar Edin Omerčić, naučni saradnik Instituta za historiju Univerziteta u Sarajevu i autor monografije Brzina mraka. Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini 1989.- 1996. opisuje upravo kroz takvu proizvodnju smisla. Omerčić ratni rasplet Jugoslavije tumači vrlo izravno: „rat koji je u Jugoslaviji pokrenula Jugoslavenska narodna armija“ SPC je, piše, percipirala kao obred, dok su ratna djelovanja dobila značenje „rituala žrtvovanja“ u funkciji homogenizacije srpskog naroda. Crkva se oslanjala na konstrukcije o ugroženosti srpskog naroda i „srpske države", a iz njih je postepeno gradila širi politički i moralni poredak.

Za taj poredak posebno je važan koncept Svetosavlja, koji Omerčić ne tretira kao bezvremenu srpsku tradiciju, već kao ideološki konstrukt oblikovan tokom 1930-ih, koji SPC od sredine osamdesetih revitalizira u borbi za društveni utjecaj. U istom periodu počinje rehabilitacija Nikolaja Velimirovića, kasnije kanoniziranog 2003. Socijalni psiholog Jovan Byford, koji se bavi kolektivnim sjećanjem, antisemitizmom i političkom upotrebom prošlosti u Srbiji, pokazao je na istom primjeru kako se višestruko kompromitirana historijska ličnost može postepeno uzdići u nacionalnog sveca.

Isti obrazac – ideologija koja postavlja okvir, pa pojedinačna biografija koja se u njemu preuređuje – ubrzo prelazi iz akademskog, medijskog i crkveno-simboličkog prostora u formalnu institucionalnu odluku, i to u svom grubljem obliku. SPC je 2005. među novomučenike uvrstila pljevaljske popove Milorada Vukojičića i Slobodana Šiljka. Odluka je izazvala proteste porodica žrtava koje su ih teretile za saradnju s okupatorom i zločine nad civilima; Crkva je optužbe odbacila, oglasivši ih unutrašnjom crkvenom stvari koja ne potpada pod sekularnu nadležnost.

Omerčić zatim prati konstrukciju vjekovnog srpskog stradanja, predstavljanje Bosne i Hercegovine kao opasnog prostora i Muslimana kao historijskog Drugog, te masovne vjerske manifestacije oko prenošenja moštiju kneza Lazara i šeststote godišnjice Kosovske bitke. Religijski simboli, politički mit i masovna mobilizacija počinju govoriti istim jezikom. Rat se početkom devedesetih mogao predstavljati kao odbrana od „bezbožnika", kao borba protiv ustaškog istrjebljenja, kao oslobađanje od „Turaka i muslimana" i kao “oslobađanje” srpskih teritorija u Bosni i Hercegovini.

I upravo tu, na tom spoju, koncept civilne religije dobija puni smisao. Nacija postaje sveta zajednica: ima svoje mučenike i izdajnike, svoje svete dane i neprijatelje, svoje relikvije. Crkva podiže političke kategorije na nivo transcendentnog, nacionalna historija se piše kao hagiografija. Čovjek više ne mjeri rat onim što je učinjeno drugima; pred njim stoji viša priča / priča o stradanju vlastite zajednice.

Omerčić na kraju tog procesa bilježi i prešućivanje, negiranje i relativiziranje zločina nad nesrpskim stanovništvom. To je presudna tačka. Nakon toga, zločin i ne mora biti proglašen dobrim: dovoljno je da prestane biti činjenica koja određuje moralni sud o počiniocu.

Mladićev pogreb gotovo je laboratorijski pokazao kako taj mehanizam izgleda trideset godina nakon rata. Smrt je otvorila novu fazu njegove javne biografije: živi Mladić nosio je teret presuda, sudskih spisa, svjedočenja i vlastitih riječi; mrtvi je mnogo pogodniji za reciklažu. Njegova se biografija sada može rastaviti, pročistiti i ponovo sastaviti prema potrebama nacionalne civilne religije: general postaje branilac, zatvorenik stradalnik, osuđenik žrtva, a smrt u Hagu završni čin dugog „mučeništva“.

Formalna kanonizacija zato mu možda nikada neće biti potrebna. Dovoljno je da vojni zapovjednik bude preoblikovan u figuru nacionalnog stradanja. SPC već raspolaže moćnim jezikom kojim se takva transformacija može obaviti - žrtvom, mučeništvom, odbranom vjere, stradanjem naroda i pomirenjem s Bogom.

Finkelsteinova kritika Goldhagena zato na kraju vraća odgovornost upravo tamo gdje se neugodnost najviše i osjeća. Srednja klasa ne mora biti urođeno genocidna da bi genocidni projekt postao njen politički san: potrebni su intelektualci koji će mu napisati historiju, mediji koji će mu dati svakodnevni jezik, Crkva koja će mu dati liturgijski okvir, država koja će ga pretvoriti u politiku - i dovoljno običnih ljudi spremnih da sve to prihvate kao normalno.

Ratko Mladić je na Topčideru sahranjen kao general, a s njim je u Beograd vraćena i jedna mnogo starija ideja: da se zločin počinjen u ime nacije može moralno opravdati tako što će počinilac biti prikazan kao žrtva. Genocid se, nakon tri decenije, vratio na mjesto gdje je nekada bio tek zametak u mislima dijela srpske srednje klase i nacionalnih intelektualaca, prije nego što je obukao uniforme, ušao u rovove i proizveo masovne grobnice, zasijavši zemlju krvlju i kostima. Mladić time prestaje biti relikt poraženog projekta i postaje instrument njegove reprodukcije. Jer, parafrazirajući Brechta, utroba iz koje je to ispuzalo još uvijek je plodna.