Kako će se kraj rata u Ukrajini odraziti na našu državu i naš mir

Ako rat u Ukrajini i sve političke igre koje ga prate postave novu logiku međunarodnog poretka, onda Bosna i Hercegovina ne može sebi dopustiti luksuz da te procese posmatra kao daleke drame.

U eseju Russian Unreality and American Weakness Timothy Snyder, glasoviti historičar specijaliziran za Ukrajinu i Istočnu Evropu, upozorava da ruske aktivne mjere ne ciljaju samo Ukrajinu; njihov pravi domet je globalna percepcija.

Cilj nije samo okupirati teritoriju, nego okupirati i samu ideju realnosti – zamutiti razliku između činjenice i konstrukcije, između plana i provokacije, između pravila i sile. U svijetu koji sve teže razlikuje činjenicu od operacije utjecaja, male države poput Bosne i Hercegovine ostaju otvorene i nebranjene. A konkretan cilj Vladimira Putina jeste upravo to: trenutak u kojem „sve može biti stavljeno na stol“. Njegovo uporno prizivanje kosovskog slučaja služi kao ključ za otvaranje tih vrata.

U takvom okruženju, Bosna i Hercegovina je izuzetno ranjiva, ne zbog geografske blizine rata nego zbog unutrašnje arhitekture koja već sadrži pukotine što ih velike sile rado koriste. U zemlji u kojoj se narativi razilaze brže nego što ih institucije stižu objasniti, svaki međunarodni presedan počinje stvarati valove mnogo prije nego što se formalno tiče same Ukrajine.

Prvi znak opasnosti za BiH javlja se onog trenutka kada Evropa ponovo počne govoriti o “realističnim kompromisima” koji uključuju teritorij. Ako jedan dio kontinenta pristane na “praktično rješenje” koje zaobilazi načelo nepovredivosti granica, drugi će dio to nužno osjetiti kao poziv na preispitivanje vlastitih temelja.

BiH to zna bolje nego iko: nijedna promjena u evropskoj logici teritorije nikada se ne zaustavi tamo gdje je nastala. Upravo je to Putinov argument u nastojanju da Gruziji, Moldaviji ili Ukrajini, na ovaj ili onaj način, ali trajno odvoji dijelove teritorija.

Drugi sloj rizika tiče se same prirode destabilizacije. Rat u Ukrajini pokazao je da se slabljenje države više ne dešava samo oružjem, nego psihološkim ratovanjem. Ruska operacija oko famoznog “Plana u 28 tačaka” nije pokušaj diktiranja mirovnih uslova, nego pokušaj diktiranja realnosti. U državi poput BiH, čiji je medijski prostor duboko raslojen, takve operacije padaju na već pripremljeno tlo – narative koji iskrivljuju smisao međunarodnih sporazuma i stvaraju iluziju da se svjetski poredak u korist lokalnih avanturista.

Treći rizik leži u samoj Evropi. To što je Brisel bio iziritiran isključenjem iz “mirovnog plana od 28 tačaka” samo potvrđuje krhkost evropskog autoriteta na Balkanu. Kada EU izgleda neodlučno ili podijeljeno, akteri koji odavno računaju na slabost Brisela budu ohrabreni. Kada se geopolitički kišobran trese, oni koji žele testirati njegove ivice počinju dizati glavu.

U susret takvom spletu okolnosti, sve tri prijetnje mogu proizvesti četvrtu – najopasniju. Ukrajinski rat već ima reperkusije u regiji: ruski utjecaj ponovo jača, unutrašnje podjele se produbljuju, politička nestabilnost postaje modus operandi u državama sa složenim etničko-političkim aranžmanima. Sama unutrašnja konstrukcija BiH – s entitetima, dubokim identitetskim rovovima i institucionalnom krhkošću – predstavlja idealan prostor za geopolitičke eksperimente, posebno kada međunarodni okvir izgleda neodlučno ili zaokupljen drugim krizama.

U takvom ambijentu prijetnje ne dolaze uvijek kao dramatični događaji, nego kao pomjeranje ravnoteže. Počinju tiho – pričom o granicama, reinterpretacijom nadležnosti, širenjem dezinformacijskih mreža, trovanjem političkih odnosa, erozijom povjerenja u međunarodna pravila. A završavaju kao geopolitička klizišta, tek kada je kasno da se prepoznaju njihovi prvi pokreti.

Upravo zato Bosna i Hercegovina mora razviti strategiju koja ne počiva na velikim i nedostižnim ambicijama, nego na jednostavnom, ali odlučnom načelu: smanjiti ranjivost. To počinje izgradnjom otpornosti na operacije utjecaja, ne kroz cenzuru, nego kroz institucionalnu sposobnost da se prepozna i objasni ono što se događa prije nego što naraste u političku krizu.

Nastavlja se održavanjem unutrašnje institucionalne funkcionalnosti, jer države se najčešće ne ruše spolja – nego iznutra. Zahtijeva jasnu politiku prema ruskom utjecaju, jer ambivalencija nikada ne štiti, nego privlači opasnost. I završava vezivanjem evropskog puta za sigurnosne reforme, jer sigurnost nije tehničko pitanje nego okvir opstanka.

Bosna i Hercegovina ne može odlučivati o tome kakav će mir jednog dana biti potpisan u Ukrajini, ali može odlučiti da takav mir – kakav god bio – neće postati presedan koji će se preliti preko njenih institucija i granica. Velike sile jesu i ostaju sklone tome da se dogovaraju preko glava manjih, ali male države opstaju samo ako unaprijed izgrade otpornost koja im omogućava da prežive takve dogovore.

Pravi izazov za BiH neće doći onog dana kada rat u Ukrajini završi, nego onog dana kada se oko rezultata tog rata izgradi nova geopolitička mapa. Na toj karti traje samo ono što je naučilo da se u epohama kriza ne nagrađuje snaga – nego izdržljivost.