Evropska komisija prvi put govori o zarobljenosti države u BiH

Zarobljena država krupna je politička ocjena. Evropska komisija ga u proteklih pet godina nije koristila u svojim izvještajima o napretku zemalja kandidatkinja, ali ove godine jeste – opisujući Bosnu i Hercegovinu.

„Bosna i Hercegovina je između rane faze pripreme i djelimične spremnosti u borbi protiv korupcije. Nije ostvaren nikakav napredak. Političke vlasti nisu uspjele suzbiti raširenu korupciju i aktivno su ometale napredak, što je dovelo do dugotrajne stagnacije i sve izraženijih znakova zarobljenosti države“, stoji u odjeljku o vladavini zakona u posljednjem izvještaju Evropske komisije o napretku BiH.

Na drugom mjestu, opisujući procesuiranje visokih zvaničnika, od bivšeg direktora OSA-e Osmana Mehmedagića do bivšeg ministra sigurnosti Nenada Nešića, Komisija navodi da „je ključno da tužilaštva i pravosudne institucije osiguraju nezavisan, efikasan i nepristrasan pravosudni epilog u ovim slučajevima, koji imaju snažan odjek u javnosti i izazivaju zabrinutost zbog sistemske korupcije i zarobljenosti države“.

Evropska komisija je ove godine ovaj pojam koristila još samo za Gruziju, a od 2021. godine nije njime opisivala korupciju i stanje vladavine zakona ni u jednoj drugoj zemlji Zapadnog Balkana.

Drugim riječima, u rječniku Komisije „zarobljena država“ nije običan birokratski termin, nego ozbiljna politička kvalifikacija – etiketa koja se izbjegava osim kada se želi poslati ozbiljna politička poruka.

Zarobljenost, odnosno zarobljavanje države (eng: state capture) termin je koji je potekao od Svjetske banke početkom ovog stoljeća, kada je iskorišten za opisivanje tranzicije zemalja centralne Azije. Potom se raširio na druge regije i kontinente, a ušao je i u politološku teoriju dok je u antikorupcijskim diskursima jedan od ključnih pojmova za opisivanje duboke, sistemske korupcije.

Srodan termin je „političko zarobljavanje“, ali „zarobljavanje države“ predstavlja teži oblik uzurpiranja državnog sistema. Njime se opisuje stanje u kojem političke i ekonomske elite oblikuju zakone, politike i institucije vodeći se vlastitim interesima. U takvom sistemu korupcija nije devijacija, nego mehanizam vladanja.

„Političko zarobljavanje“, s druge strane, predstavlja, uglavnom, stranačku kontrolu institucija. Institucije postoje, ali su lojalne političkim centrima moći. Političko zarobljavanje se može dokinuti, ublažiti ili preokrenuti promjenom na izborima, ali, smatraju stručnjaci, zarobljavanje države je daleko dublji strukturni problem.

U kontekstu Bosne i Hercegovine ovaj termin je prošle godine korišten u studiji organizacije Transparency International pod nazivom Zarobljena država, zarobljeno društvo.

Bosna i Hercegovina predstavlja udžbenički primjer fenomena "zarobljene države". Fenomen "zarobljene države" definiše se kao vrsta sistemske korupcije, u kojoj uske interesne grupe preuzimaju efektivnu kontrolu nad ključnim institucijama i procesima kreiranja i sprovođenja politika, isključujući značajne dijelove društva čije bi interese institucije trebalo da služe.

Sadržajno određenje ovog fenomena upravo se i oblikuje naspram drugih vidova korupcije (administrativne korupcije). Dok se drugi oblici korupcije tiču neprimjerenih uticaja na sprovođenje politika i zakona, differentia specifica zarobljene države uključuje neprimjeren uticaj na kreiranje politika i zakona, što onda sasvim jasno ima implikacije na sprovođenje istih.

Borba protiv korupcije i ubrzavanje evropskih integracija dva su glavna predizborna obećanja sarajevskog dijela sadašnje državne vlasti.

Koliko su se vodeći ljudi koalicije poznate pod nazivima Trojka ili Bošnjački reformski blok uložili u borbu protiv korupcije – najbolje svjedoči afera Spengavanje: predsjednik njihove najjače partije, SDP-a, Nermin Nikšić, koji je, uz to, i premijer Federacije – koristi institucije za usmjeravanje istraga i zapošljavanje.

Sudeći po udžbeničkim opisima, upravo su svi kraci velike afere Spengavanje pravi znakovi „zarobljavanja države“.

Štaviše, temeljni narativ većeg dijela ove koalicije jesu evropske integracije. Njihov šampion, lider Hrvatske demokratske zajednice BiH, Dragan Čović, uz Dodika i Nikšića, ključni je čovjek koalicije.

Evropska unija je jedan od svojih težih terminoloških projektila iskoristila da opiše državu upravo onda kada njome vladaju nositelji evropskih vrijednosti i zakleti borci protiv korupcije.