Wilders i Orban u Sarajevu 1983.

Mnogo je gadosti izrečeno o poslijeratnom Sarajevu. U kratkom ogledu U Sarajevu fali mi Sarajevo, objavljenom u zborniku Sarajevo: zajedno smo rasli ja i ti, Midhat Ajanović, pisac, filmski autor i karikaturist, koji od 1994. živi u Geteborgu, piše kako mu se njegov rodni grad, nakon rata, odalečio. Nije to više ono Sarajevo…

Posmatrajući Sarajevo u poraću Ajanović je, veli, zapazio da “broj žena zamotanih u platnene bunkere sa malim prozorom dovoljnim tek da malo provire u svijet i mladića sa talibanskim bradurinama raste proporcionalno sa smanjenjem broja kafana u kojima se može popiti nešto ljuto”. 

Dakle, vidimo na djelu najčešće stereotipe. Alkohol je metonimija Zapada, individualne slobode, otvorenog društva, itd, a marama predstavlja Istok, mentalno ropstvo, nazadnost, itd.

“Kao da neko”, veli Ajanović, “provodi kulturološki inžinjering, eksperiment stvaranja srednjovjekovnog kalifata usred moderne Evrope uz istodobno pretvaranje jedne slavenske i srednjoevropske populacije u kvazi-Arape, onako kako je taj narod tokom 1980-ih nazivan od strane beogradskih šovinista”.

Reislamizacija muslimana?

Grad se, po Ajanovićevom mišljenju, u poratnom periodu nalazi pod islamsko-arapskim utjecajem, asimilira se i sve više uklapa u predratne stereotipe srpskih šovinista.  

Autor zatim poentira sa pričom o nekom predratnom palestinskom migrantu u Sarajevu, koji je “naučio naš jezik, završio farmaciju, našao posao, oženio se tu Sarajevu, te tako našao neku svoju egzistenciju”, piše Ajanović, “baš kao što sam ja našao svoju u Švedskoj”.

Njemu pisac protistavlja većinu arapskih doseljenika u Sarajevo: bogatih, drskih, itd. Oni nemaju lice, oni su bezlična masa, tip.

“Većina ovih”, veli, “koji se useljavaju u ‘zapadno’ Sarajevo nisu kao ovaj Palestinac, njima ne pada na pamet učiti naš mali jezik i integrirati se u našu kulturu - oni se tu ponašaju kao kolonizatori koji prave svoja naselja, dakle kupuju grunt od korumpiranih državnih službenika, a domaće stanovništvo ne samo da tretiraju kao jeftinu radnu snagu već im nameću svoj kulturni kod, način življenja, odijevanja, ispovijedanja vjere”.

Zbog ovog doseljavanja bogatih Arapa, Ajanović zaključuje da u “našem, zapadnom” Sarajevu nema više ni “z” od Zapada. 

Na stranu što je, u međuvremenu, propala paranoična priča o bogatim Arapima, koji masovno doseljavaju u Bosnu i grade elitna vikend-naselja. I ono nešto malo stambene infrastrukture, koja je izgrađena tada, zjapi prazno, a nikakvi bogati Arapi se (nažalost) nisu zastalno naselili ovdje.

I na stranu, što su bogati Arapi, koji kupuju fudbalske klubove (PSG, Manchester City, itd.), elitna naselja, itd, fenomen sveprisutan na Zapadu.

Kod Ajanovića je najzanimljivija ova opreka između inferiornog Palestinca i superiornog bogatog Arapina. Prvi lako prihvata našu zapovijed da, ako hoće da živi u našoj zemlji, u Švedskoj Balkana, mora da nauči naš jezik, zatim da nauči i prihvati naše običaje, - ukratko da nam se, u kulturnom smislu, potčini. Drugi je “zvijer”, jer je (ekonomski) moćan i odbija asimilaciju. 

Dakle, Ajanović ne nastupa iz pozicije nacističke desnice, koja ne dopušta bilo kakvo prisustvo stranog elemente. Ne, njegova pozicija je ona “snažnog domaćina”, tipa Gerta Wildersa, AFD-a, Viktora Orbana, Nigela Faragea, itd: prihvatljivo je prisustvo stranog elementa u manjim količinama, uz uslov da strani element kroz asimilaciju što prije prestane to biti. 

Za našu dijasporu u skandinavskim zemljama i drugdje se uvijek isticalo da se dobro integrisala, a Ajanovićeve ganutljive opaske o islamizaciji Sarajeva nam objašnjavaju i zašto. Kod dobrog dijela naših ljudi, već je socijalistička Jugoslavija obrisala sve islamsko u mišljenju i ponašanju. Kad su došli u Švedsku i sl. nisu imali u sebi gotovo ništa islamsko osim imena.

Emmanuel Todd u Porazu Zapada piše kako je komunistički sistem obrazujući istočnoevropsku populaciju stvorio savršene radničke mase za njemačku industriju, koja bila u ekspanziji od početka 90-ih sve donedavno. U našem kontekstu, moglo bi se reći da je komunistički sistem neplanski u bošnjačkim masama stvorio, u očima anksioznih dijelova post-kršćanskog Zapada, savršene migrante/muslimane. Šteta što nas je premalo.

Ugaoni kamen Ajanovićeve postavke je famozna distinkcija između “dobrih” i “loših” muslimana. 

U Ajanovićevom tekstu “dobri musliman” je palestinski migrant koji uči “naš mali jezik”, prihvata “naše običaje” i nalazi “egzistenciju” bez ikakvih zahtjeva prema društvu koje ga je primilo. Drugim riječima: onaj koji se asimilirao do tačke samoponištenja. Mi smo u takvom stanju stvari Šveđani, ili gotovo pa Šveđani.

“Loši muslimani” su oni moćni, koji ne mole za dozvolu da postoje, koji ne osjećaju potrebu da se pravdaju, koji ne žele da se otope u većinskoj kulturi. Njihov grijeh nije vjerski, nego politički: oni odbijaju da se potčine našoj volji/kulturi, itd. To su Mesut Özil, Frederic Kanoute, itd.

Ovo nije klasična rasistička pozicija biološke nadmoći, nego ono što teoretičari nazivaju kulturalnim rasizmom. Nije problem u tome ko si, nego kako živiš. Ali upravo ta naizgled liberalna distinkcija omogućava da se rasizam preobuče u brigu za “način života”, “vrijednosti”, “sekularnost”, “evropski identitet”.

I tu se jugonostalgija pretvara u ideološki resurs.

Jugoslavija, odnosno njena mitologizirana verzija, funkcioniše kao izgubljeni raj sekularne normalnosti: kafane, rakija, ironija, urbani cinizam, socijalistička laicizacija. Sarajevo 1983. postaje mjerna jedinica civiliziranosti. Sve što odstupa od tog imaginarija percipira se kao devijacija, regresija, strano tijelo. Islam nije problem dok je tihi, folklorni, pasivni, povučeni islam, dok ne remeti urbani pejzaž. Onog trenutka kada postane vidljiv, samouvjeren – postaje (mladomuslimanska) prijetnja.

Wilders i Orban bi uživali u Sarajevu 1983. Ajanović bi im bio savršen vodič. To Sarajevo, kojeg više nema u poređenju s današnjim islamiziranim Briselom i Amsterdamom je “pravi evropski grad”. Žene nisu pokrivene, svi bijeli, svi piju pivo, niko ne ide u crkvu ni u džamiju, ali su svi konzervativni, natalitet je visok, islamisti su po zatvorima, industrijski pogoni na rubu rade (TAS, Pretis, Fabrika motora, itd.), ekonomija nije svedena na usluge, itd.

Isto ono što Wilders radi s liberalno-sekularne desnice u Nizozemskoj, Orban s kršćansko-konzervativne, ovdje se radi iz pozicije urbane ljevice i jugonostalgije. Različite etikete, ista energija.

Jugonostalgična ljevica ne stoji nasuprot savremenoj antimigrantskoj desnici, nego joj priprema teren: normalizira strah, legitimizira hijerarhiju i uči nas da je isključivanje prihvatljivo – ako je upakovano u jezik kulture, sjećanja i urbane nostalgije.