Zašto “trumpovska desnica” u Evropi postaje američki problem

U analizi za Foreign Affairs, bugarski politolog Ivan Krastev piše da je Donald Trump, u samo deset mjeseci od povratka u Bijelu kuću, preokrenuo način na koji Sjedinjene Države djeluju prema saveznicima i protivnicima, nanovo crtajući mentalne mape kroz koje Washington posmatra svijet.

U početku je fokus administracije na carinama sugerisao da Trump nije zainteresovan za politiku drugih zemalja i da ga zanimaju jedino trgovinski bilansi. Ali nedavni potezi razbili su tu iluziju. Ideologija, a ne ekonomija, objašnjava Trumpovo neprijateljstvo prema Brazilu (čijeg ljevičarskog predsjednika Luiza Inácia Lulu da Silvu ne voli) i njegovu neograničenu finansijsku velikodušnost prema Argentini (čijeg desničarskog populističkog predsjednika Javiera Mileija naziva svojim “omiljenim predsjednikom”).

Međutim, to je podjela na ljevicu i desnicu, a ne tradicionalna podjela između demokratije i autoritarizma, koja određuje Trumpove politike. Za razliku od svojih prethodnika kao što su George W. Bush, Barack Obama i Joe Biden, Trump nije zainteresovan za izvoz demokratije. Ono što želi izvoziti jeste njegova domaća politička agenda: antiimigrantska, anti-woke, anti-zelena, navodi se u tekstu Foreign Affairs.

Možda nigdje primat ideologije nije izraženiji nego u Trumpovom odnosu prema Evropi. S prezirom prema Evropskoj uniji i odbacivanjem tradicionalnih liberalnih vrijednosti koje su sidrile transatlantski savez, njegova administracija se okrenula evropskoj krajnjoj desnici. Uz veze s italijanskom desničarskom populistkinjom Giorgiom Meloni, Trump je podržao Alternativu za Njemačku (AfD), španski Vox i britanski Reform UK Nigela Faragea, među drugim krajnje desnim strankama.

Čini se da u Bijeloj kući mnoge evropske zemlje posmatraju kao samo jedan izborni ciklus nakon Sjedinjenih Država i očekuju dramatičan desničarski zaokret na kontinentu u narednim godinama. Čini se da su istoga uvjerenja i Evropljani s desnice pa su čak preduzeli korake ka formiranju svojevrsnog transnacionalnog fronta.

Pojavila se nova grupa desničarskih partija, Patriots of Europe, koja je obećala da će “ponovo učiniti Evropu velikom” (MEGA) i otvoreno prihvata MAGA revoluciju kao model.

U trenutku kada Trump dovodi u pitanje američke sigurnosne aranžmane s Evropom, prijeti smanjenjem američkog vojnog prisustva i zahtijeva da Evropa plaća sopstvenu odbranu, njegova podrška evropskoj krajnjoj desnici isprva izgleda kao strateški majstorski potez. To omogućava SAD-u da zadrži značajan dio Evrope u svojoj sferi utjecaja, istovremeno smanjujući sopstvene obaveze prema regionu. To je jeftin način jačanja utjecaja MAGA i sprečavanja uspona suverene Evrope koja bi bila manje usklađena s Washingtonom.

U ovoj igri ključnu ulogu igra centralna Evropa, gdje je niz neliberalnih političara već izgradio snažnu bazu. Dugo prije izbora 2024, Trump je izražavao divljenje prema Viktoru Orbánu, dugogodišnjem premijeru Mađarske, koji se često predstavlja kao uzor MAGA liderstva; po povratku na vlast, Trump je dodatno naglasio ovaj odnos izuzevši Mađarsku iz sankcija povezanih s uvozom ruske nafte.

U Poljskoj je krajnje desni kandidat Karol Nawrocki, kojeg je MAGA podržala, pobijedio na predsjedničkim izborima u junu. Slovački premijer Robert Fico proglasio je svoje usklađivanje s američkim predsjednikom. A u Češkoj je još jedan Trumpu sklon desničarski populista, Andrej Babiš, pobijedio na parlamentarnim izborima u oktobru i sada pokušava formirati novu vladu.

Ipak, iako je Trumpovo agresivno udvaranje evropskoj krajnjoj desnici donijelo značajne uspjehe, to je i rizična opklada. S jedne strane, poticanje političke polarizacije može rezultirati fragmentiranom, a ne Trumpu naklonjenom Evropom. Nije ni najmanje jasno da će čak i neliberalni lideri, počevši od Orbána, geopolitički stati uz Trumpa – bilo u pogledu Rusije, Kine ili ekonomskih pitanja. Istovremeno, podrškom isključivo ideološki srodnim strankama i liderima, administracija može izgubiti tradicionalni proamerikanizam koji je decenijama održavao podršku Washingtonu u ključnim dijelovima Evrope.

Ako su prva dva desetljeća nakon pada Berlinskog zida bila obilježena “vesternizacijom” istočne Evrope, gdje je liberalna demokratija procvjetala u postkomunističkim zemljama, sada se događa suprotan proces. Sada dolazi do postepene “istočnizacije” zapadne Evrope kroz širenje Orbánovog neliberalizma u nekadašnje liberalne uporišta. Dramatičan uspon AfD-a u zapadnoj Njemačkoj upečatljiv je znak ove promjene.

Nedavno su mnogi analitičari pretpostavljali da se AfD – koji je njemačka obavještajna služba označila kao “potvrđenu ekstremno desničarsku” prijetnju demokratskom poretku – ne može proširiti izvan svog uporišta u bivšoj Istočnoj Njemačkoj. Ta pretpostavka više ne vrijedi, što pokazuju rezultati u nedavnim anketama i regionalnim izborima u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji. Danas Zapad imitira Istok: javni stavovi u zapadnoj Evropi počeli su ličiti na raspoloženja na Istoku tokom migrantske krize 2015. Uspon Istoka u evropskoj politici ideološki približava EU Trumpovom Washingtonu.

No Trumpova alijansa s Orbánom i drugim desničarskim liderima u centralnoj i istočnoj Evropi nadilazi ideologiju. Iako su neliberalne snage u ovim zemljama raznolike – i često međusobno u sukobu oko pitanja poput politike prema Rusiji ili ekonomskog upravljanja – region u političkom temperamentu podsjeća na američke “crvene države”. Kulturno je konzervativan, pretežno bijel i posvećen kulturnoj homogenosti. Poput MAGA pristalica, stanovništvo je uglavnom neprijateljski raspoloženo prema imigraciji, “wokenessu” i klimatskim politikama. Nije iznenađenje da je istočnoevropska dijaspora u SAD-u uglavnom favorizovala Trumpa na prošlim izborima.

Osjećaj šireg preusmjerenja postao je jasan nakon Trumpove pobjede 2024: predvođene populističkim desnim partijama centralne i istočne Evrope, neliberalne snage na kontinentu brzo su prešle s odbrane nacionalnog suvereniteta od EU na zagovaranje nove transnacionalne konzervativne ideološke mreže. Istovremeno, evropski centristi često su činili suprotno: mnogi nekadašnji zagovornici globalizacije i transatlantizma reintegrisali su se u suvereniste koji se opiru onome što vide kao ideološko pretjerivanje Washingtona.

Trumpovska revolucija podijelila je Evropu. Za razliku od ranijih perioda napetosti, poput američke invazije na Irak 2003, podjela nije između proameričkih i antiameričkih zemalja. Ovoga puta podjela je između pro- i anti-Trump političkih tabora. Najvažnija promjena je to što su evropske percepcije američkog političkog sistema sada oštro polarizirane. U junskom istraživanju Evropskog vijeća za vanjske odnose, pristalice krajnje desnih partija kao što su AfD, Braća Italije, Fidesz, Pravo i pravda i Vox imali su uglavnom pozitivno mišljenje o američkoj politici, dok su glasači glavnih stranaka bili pretežno negativni. Nikada ranije istraživanja vijeća nisu registrovala ovako duboku polarizaciju.

Ključni zaključak je da se evropski stavovi o SAD-u sada određuju stavovima o Trumpu. Neki tradicionalni "transatlantisti" sve su zabrinutiji za budućnost, s obzirom na to da bi Trumpovi evropski simpatizeri mogli prestati podržavati SAD kada on nije na vlasti ili ako njegove politike propadnu. Oslanjajući se na neliberalnu avangardu istočne Evrope, Trumpova administracija produbila je stari jaz između Istoka i Zapada i dramatično povećala rizik od fragmentacije EU. A čak i ako desničarske partije zavladaju regionom, nije jasno da će neliberalna Evropa biti proamerička, niti da je san o suverenoj, manje ovisnoj Evropi rezervisan samo za tradicionalne stranke centra i ljevice. Orbánova vlastita evoluirajuća geopolitička vizija sugerira kompleksniju realnost.

Ako postoji jedan evropski populista poznat širom MAGA univerzuma, to je Orbán. Nakon što je od 2010-ih uložio mnogo u izgradnju transatlantske konzervativne mreže, mađarski lider postao je za desnicu ono što je Fidel Castro nekada bio za ljevicu – heroj i uzor. Orbánov utjecaj u centralnoj i istočnoj Evropi je značajan. Ako pobijedi na izborima u aprilu 2026, imaće snažnu osnovu da se smatra glavnim arhitektom postliberalne evropske geopolitike.

Ipak, novi izborni mandat Orbánu vjerovatno neće dovesti do potpune MAGA hegemonije na kontinentu. Mađarski premijer može podržavati Trumpa, ali smatra da je Zapad ušao u nepovratan pad. U njegovom kabinetu u Budimpešti vise tri mape svijeta – jedna centrirana na Americi, jedna na Evropi i jedna na Kini. Ono što Orbán vidi kada ih proučava jeste ono što naziva “promjenom globalnog sistema” – prebacivanje moći ka Aziji. Prema njegovom mišljenju, Azija ima demografsku snagu, tehnološku prednost i ogromni kapital. Također brzo razvija vojnu moć koja se može nadmetati sa SAD-om i njegovim saveznicima. Nadolazeći svjetski poredak, smatra Orbán, biće azijski-centričan.

Za Orbána Evropa ima jednostavan izbor. Može se prikloniti SAD-u i postati, kako kaže, “muzej na otvorenom”, cijenjen, ali stagnirajući. Ili može tražiti “stratešku autonomiju”, ponovo ulazeći u globalnu konkurenciju kao nezavisna sila. Na iznenađenje mnogih, Orbán – slično francuskom predsjedniku Emmanuelu Macronu – kaže da preferira “suverenu Evropu”. U njegovom konzervativnom viđenju to bi značilo očuvanje jedinstvenog tržišta, ali obustavljanje dublje političke integracije i održavanje jednake distance prema Kini i SAD-u.

Povezivost će biti jezgro mađarske strategije, tvrdi Orbán. Mađarska neće ulaziti u hladni rat s Kinom, niti u tehnološki ili trgovinski blok čiji je cilj izolacija Pekinga. Ova pozicija odražava rastuću ekonomsku realnost: Kina sada više ulaže u Mađarsku nego u Francusku, Njemačku i Ujedinjeno Kraljevstvo zajedno. Drugim riječima, Orbánova Evropa – za razliku od Evrope Ursule von der Leyen – nije usklađena s Trumpom ili američkim političkim establišmentom kada je riječ o Kini. Ovo odstupanje nije jedinstveno za mađarske neliberalne političare: AfD u Njemačkoj, naprimjer, u mnogim je aspektima bliži Moskvi nego Washingtonu.

Naravno, evropska populistička desnica je šira od Orbána – i on bi mogao izgubiti izbore u aprilu, jer se po prvi put suočava s ozbiljnim izazivačem. U jednoj od historijskih ironija, Fidesz bi mogao pasti upravo u trenutku kada komentatori govore o “Orbánovom trenutku”. Ipak, njegova azijski centrirana geopolitika otkriva granice Trumpovog utjecaja na Evropu.

Trumpova administracija ne krije svoju želju da razmontira postojeću liberalnu hijerarhiju EU-a. Ali čak i ako MAGA uspije oslabiti centrističke institucije koje su izgradile Francuska, Njemačka i druge ključne evropske demokratije, desničarske populističke partije koje podržava možda na kraju neće podržati novi oblik američkog utjecaja na Evropu.

Administracija pretpostavlja da se Evropa pomjera udesno – i ta pretpostavka nije pogrešna – ali pogrešno očekuje da će uspon Trumpu naklonjenih lidera biti dovoljan za očuvanje američke dominacije. Umjesto toga, uspon neliberalne desnice vjerovatno će izazvati sve dublju ekonomsku i političku krizu koja će, prema Oxfordovom politologu Dimitaru Bechevu, stvoriti “borbu za Evropu” – situaciju u kojoj će velike sile poput Kine i Rusije, kao i srednje sile poput Turske i zaljevskih zemalja, sve snažnije konkurisati za utjecaj.

Još veći problem za SAD je što su Trumpove politike otuđile liberalnu elitu koja je dugo činila zemlje centralne i istočne Evrope najbližim i najpouzdanijim američkim transatlantskim saveznicima. Ako populistički lideri budu skinuti s vlasti u Mađarskoj, Češkoj i drugim državama, njihovi nasljednici vjerovatno će biti jednako skeptični prema Trumpovom Washingtonu kao i zapadnoevropski liberali danas. Paradoksalno, jačanjem veza s evropskom desnicom Washington može oslabiti svoj utjecaj na Evropu kao cjelinu.

Druga žarišta napetosti između Trumpa i nove evropske desnice proizlaze iz civilizacijskog nacionalizma koji je sada popularan u konzervativnim krugovima u SAD-u. MAGA-stav da Zapad treba biti definisan kao bijeli i kršćanski rezonira kod mnogih evropskih krajnje desnih partija, ali njihove pristalice duboko su podijeljene oko toga da li je Rusija Vladimira Putina dio ovog novog neliberalnog carstva. Poljaci su, naprimjer, zgranuti činjenicom da američki konzervativci poput Tuckera Carlsona smatraju Rusiju dijelom bijelog kršćanskog Zapada.

No, možda je najjasnija posljedica Trumpovog evropskog pristupa povratak “njemačkog pitanja”, historijskog izazova upravljanja snažnom Njemačkom u mirnoj Evropi. Kako se Washington povlači iz evropskih obaveza i insistira da Evropa plati sopstvenu odbranu – i kako Evropljani sve više sumnjaju u američku pouzdanost – njemačka remilitarizacija postala je ključna za evropsku samozaštitu. Ipak, Trumpovo istovremeno ohrabrivanje AfD-a, sada druge najveće stranke u Bundestagu, otvorilo je mogućnost da najmoćniju zemlju Evrope u budućnosti vodi njemačka nacionalistička desnica – i da Washington bude sklon takvom ishodu. To je oživjelo stare strahove među njemačkim susjedima, uključujući i dijelove evropske desnice u zemljama koje inače simpatiziraju Trumpa.

Ako je strategija Trumpove administracije da nametne ideološko usklađivanje dok smanjuje američku ekonomsku i vojnu podršku, ona će propasti. Desničarske partije, ništa manje od njihovih centrističkih i liberalnih kolega, svjesne su da će u sve nestabilnijem svijetu možda morati same brinuti o sebi. Suočene s neprijateljskim svijetom, evropske desnice mogle bi ponovo otkriti – možda i nevoljko – praktičnost evropskog distanciranja od nepouzdanih Sjedinjenih Država.

Na kraju, Trumpov utjecaj na Evropu na mnoge načine podsjeća na utjecaj Mihaila Gorbačova na istočni blok 1980-ih. Gorbi-manija dramatično je preoblikovala komunističke režime istočne Evrope – i u tom procesu pomogla Moskvi da izgubi svoju sferu utjecaja.