Put ka ZAVNOBiH-u: Autonomaštvo begovata, srpske mase i bosanski komunisti

Bosanska skupština ili bosanski parlament – tako se Prvo zasjedanje ZAVNOBiH-a opisuje u kapitalnom djelu britansko-bosanskog historičara Marka Attile Hoarea Bosanski muslimani u Drugom svjetskom ratu.

„Bosanski partizani su 25. i 26. novembra 1943. godine sazvali skupštinu, Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH),kao reprezentativno i zakonodavno tijelo Bosne i Hercegovine. Drugo zasjedanje AVNOJ-a, na kojem je uspostavljena jugoslavenska država na federalnoj osnovi, a u kojoj je mjesto Bosne i Hercegovine i formalno priznato, održano je ubrzo nakon toga“, piše Hoare.

Autor Prvo zasjedanje posmatra u cjelini s Drugim, održanim u ljeto 1944, kada je formalno uspostavljena „moderna bosanska država“.

Takav je temeljni zaključak iznesen na samom početku knjige, koja sintetski sumira višedecenijske radove drugih historičara ali i duboko zadire u sve sačuvane arhive.

Sagledavajući širi jugoslavenski vojno-politički kontekst ali i evropska i svjetska kretanja, autor zaključuje da su kapitulacija „Italije i blizina zapadnih saveznika podstakli su Tita da ubrza proces formiranja nove jugoslavenske države. Sazivanje Prvog zasjedanja ZAVNOBiH-a, uspostava bosanskog parlamenta i Drugo zasjedanje AVNOJ-a, te uspostava nove jugoslavenske države na federalnom osnovu, u kojoj će Bosna i Hercegovina biti jedna od šest ravnopravnih republika, popločali su put ka utemeljenju bosanskohercegovačke države i zapečatili taj proces“.

Bosna i Hercegovina, kao sjedište jugoslavenskog partizanskog otpora, područje sa najviše oslobođenih gradova – koji su bili ključ za jačanje i stabilizaciju otpora, „konačno je dobila status jednak ostalim članicama embrionske jugoslavenske federacije“.

„Muslimani su implicitno (iako ne i eksplicitno) priznati kao ravnopravan narod drugim narodima u Bosni i Hercegovini i Jugoslaviji. Bosanskohercegovački uglednici iz redova nekomunističkih političkih stranaka – JMO, HSS, Samostalnih demokrata, Saveza zemljoradnika – bili su vidljivo zastupljeni u ZAVNOBiH-u i AVNOJ-u. Sve ove odluke i geste bile su važne za daljnju mobilizaciju bosanskohercegovačkog stanovništva, naročito muslimana, u NOP“, piše Hoare.

Ipak, napominje autora, „odlučnost bosanskohercegovačkih komunista da osiguraju jednak status Bosne i Hercegovine u federaciji s drugim jugoslavenskim zemljama, dovela je do tenzija i nesporazuma s drugim dijelovima KPJ, pa čak i sa samim Titom i Centralnim komitetom KPJ“.

Autor primjećuje da su se širenje i uspjesi pokreta u BiH tokom ljeta i jeseni 1943. podudarili „s najvećom krizom u odnosima između rukovodstava bosanskohercegovačkih i jugoslavenskih komunista.“

Komunisti inače rijetko suprotstavljaju po vertikali partijske hijerarhije, a takvi su bili i bosanski, ali su bili „spremniji od ostalih da se suprotstave horizontalnim zadiranjem komunista izvan Bosne i Hercegovine u ono što su smatrali svojom nadležnošću“.

Opisujući višemjesečna trvenja oko komandovanja jedinicama između hrvatskih i vojvođanskih, na jednoj, te bosanskih komunista, na drugoj strani, autor potom zaključuje da su nakon unutarpartijskih rasprava na čelo pokreta došla „dvojica ljudi koji su imali najveći autoritet u bosanskohercegovačkoj organizaciji: Rodoljub Čolaković, kao politički, i Avdo Humo, kao organizacioni sekretar“.

Ova imenovanja u julu 1943, nastavlja Hoare, značila su da je „od tog trenutka bosanskohercegovačka partijska organizacija u rukama dvojice nezavisnih i ambicioznih rukovodilaca. Čolaković i Humo utjelovljivali su ponaosob srpsku i muslimansku ljevičarsku tradiciju koje su se udružile u partizanskom pokretu“.

Čolakovićev odnos prema Bosni i Hercegovini, naročito prema rodnoj Semberiji, te vojne i političke odluke koje je donosio, izazvat će niz njegovih daljnjih sukoba sa kolegama iz Vojvodine ali i sa partijskim vrhovima. Međutim, upornost i visprenost ovog već prekaljenog komuniste, koji, ne bez nesuglasica, uglavnom djeluje po istoj liniji kao i Avdo Humo, učvrstit će politički i vojni položaj bosanskih komunista uoči ZAVNOBiH-a.

Na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a i Drugom zasjedanju AVNOJ-a i formalno su uspostavljene nove jugoslavenske federalne države, s Bosnom i Hercegovinom kao jednom od šest ravnopravnih članica.

„Ovi su se događaji odvijali u vrijeme velikih uspjeha bosanskohercegovačkog NOP-a, ali i događaja na međunarodnoj sceni koji su potaknuli jugoslavenske komuniste na ubrzanije i odlučnije djelovanje“, podsjeća autor.

Šira vojna i politička kretanja ubrzavaju i lokalne događaje: Tito je „riješio da formalno uspostavi projiciranu novu Jugoslaviju čim prije. To je, pak, ubrzalo rast partizanskog državnog aparata u Bosni i Hercegovini i pripremilo teren za uspostavu bosanskohercegovačkog partizanskog parlamenta, a na kraju i bosanskohercegovačke države“.

Status Bosne i Hercegovine kao samostalne republike jeste afirmiran na Prvom zasjedanju AVNOJA-a, novembra 1942. u Bihaću, ali je ostao nejasan.

„Komunistički proglasi za oslobođenje i samoopredjeljenje Bosne i Hercegovine nisu precizirali šta to znači. Komunisti do tog trenutka još nisu bili priznali Bosnu i Hercegovinu kao zemlju s pravom na državnost, po statusu jednaku Hrvatskoj i Srbiji“, stoji u knjizi Bosanski muslimani u Drugom svjetskom ratu.

Nakon Prvog zasjedanja AVNOJ-a u republikama i pokrajinama sazivaju se Zemaljska antifašistička vijeća, kao pokrajinske i republičke skupštine, i to ovim redom: Hrvatska, Makedonija, Slovenija, Vojvodina, Crna Gora i Boka te Sandžak.

Drugo zasjedanje AVNOJ-a nije se moglo održati dok se ne riješi status Bosne i Hercegovine.

„Komunisti ipak nisu mogli sazvati Drugo zasjedanje AVNOJ-a dok ne odluče o osnovnim konstitutivnim principima po kojima će država biti uređena. To je značilo rješenje pitanja ustavnog statusa Bosne i Hercegovine. Od tri jugoslavenske zapadne zemlje, Vijeće narodnog oslobođenja posljednje je sazvano u Bosni i Hercegovini. To je dijelom bilo i zbog prisustva jugoslavenskog partizanskog rukovodstva, koje je usporavalo razvoj bosanskih institucija, ali je odražavalo i neriješena pitanja u vezi sa statusom Bosne i Hercegovine. Bosanskohercegovački partizani nisu mogli sazvati Vijeće narodnog oslobođenja dok se ne donese odluka o položaju Bosne i Hercegovine. Mogućnost da Bosni i Hercegovini bude dodijeljen status autonomne pokrajine, podređene ili direktno jugoslavenskoj federaciji ili čak jednoj od republika (Hrvatskoj ili Srbiji) još uvijek nije bila isključena. Budućnost Bosne i Hercegovine zavisila je od pozicije njenog Vijeća narodnog oslobođenja i statusa koji će joj biti dodijeljen na Drugom zasjedanju AVNOJ-a“, piše Hoare.

I sam vođa Pokreta, Josip Broz Tito, zanimao se za ovo pitanje. Prije sazivanja Vijeća u Hrvatskoj, Tito se raspitivao „kada bosanskohercegovački komunisti planiraju sazvati sličnu skupštinu Bosne i Hercegovine. Bio je to ozbiljan nagovještaj bosanskohercegovačkim komunistima da će Bosna i Hercegovina u novoj Jugoslaviji imati mjesto jednako drugim federalnim jedinicama“.

Bosanski komunisti ovaj argument koriste u „pregovorima s muslimanskim uglednicima, jer je tradicionalni autonomistički zahtjev bio formiranje bosanskohercegovačkog parlamenta, a upravo je to Tito 'zahtijevao' od komunista“.

„U izvještaju Centralnom komitetu o pregovorima s pukovnikom Sulejmanom Filipovićem, Rodoljub Čolaković je 18. augusta zabilježio njegov zahtjev za formiranje privremene bosanskohercegovačke vlade. Čolaković je predložio: “Zasad će biti dovoljno da se obrazuje A[ntifašističko] V[ijeće] N[arodnog] O[slobođenja] Bosne i Hercegovine kao politički forum u koji će ući pretstavnici Bosne i Hercegovine bez obzira na narodnost, vjeru i političku pripadnost.'“

Autor zaključuje da „jedan od prvih dokumenata u kojem se spominje bosanskohercegovačko Vijeće narodnog oslobođenja ukazuje na kontinuirane nejasnoće među bosanskohercegovačkim komunistima u vezi sa statusom zemlje.

Čolaković u septembru već piše da je „situacija sazrela da se formira Zemaljski AVNO-j za Bosnu i Hercegovinu“ i da je potrebno s tim stavom „izaći pred najšire mase“.

„U okviru opštih demokratskih zahtjeva, dolazi zahtjev autonomije Bosne i Hercegovine. Parolu slobodne i izmirene Bosne i Hercegovine treba odmah popularisati, naročito među srpskim masama. Ideja autonomije bliska je muslimanskim masama, iako naše shvatanje autonomije nema ništa zajedničkog s parolom autonomije bosanskog begovata“, pisao je Čolaković.

Iako tvrdi da komunističko shvatanje autonomije nije isto kao ono kod begovata, Hoare zaključuje „da to očigledno nije tačno, ali jeste nešto u šta je svaki komunist želio vjerovati“.

„Čolaković je, očito, bio svjestan i toga da je ideja bosanske autonomije bliska muslimanskim masama', ali ne i Srbima koji su još uvijek bili većina u partizanima, i njihova kadrovska baza, pa je zbog toga 'slogan o slobodnoj i mirnoj Bosni i Hercegovini' morao biti 'odmah popularisan, naročito među srpskim masama'“, smatra Hoare.

„... delegati koji su se sakupili u Mrkonjić-Gradu na zasjedanju ZAVNOBiH-a 25. novembra 1943. godine nisu predstavljali bosanskohercegovačko stanovništvo u cjelini, ali su bili istinski odraz onog dijela stanovništva koji je podržavao partizane. Među njima su bili i komunisti, ali i drugi ljudi ugledni u svojim sredinama. Namjera je bila da delegati budu ljudi iz svih segmenata javnog života“, opisuje Hoare strukturu bosanskog parlamenta iz 1943.

Među delegatima ZAVNOBiH-a bili su: sudije, advokati, učitelji, studenti, profesori, trgovci, službenici, seljaci, radnici, partizanski komandanti, ugledni komunisti i članovi narodnooslobodilačkih odbora.

„Među predstavnicima prijeratnih političkih partija bili su: Bogomir Brajković, Jure Begić, Ante Kamenjašević, Jure Mikulić, Aleksandar Preka i Niko Tolo iz HSS-a; Ismet Bektašević i Sulejman Dizdar iz JMO; Simo Eraković, Milan Guteša, Mujo Hodžić, Andrija Marković i Miloš Škorić iz Saveza zemljoradnika; Ljubo Peleš iz Demokratske stranke te Vojislav Kecmanović i Svetozar Vejnović iz Samostalne demokratske stranke. Među bivšim zapovjednicima kolaboracionističkih vojnih jedinica bili su bivši četnički vojvoda Pero Đukanović, bivši domobranski pukovnik Sulejman Filipović, kao i bivši oficiri u DOMDO-u Osman Gruhonjić i Omer Gluhić. Među ostalim delegatima bili su članovi Gajreta Hamdija Ćemerlić i Muhamed Sudžuka, banjalučki industrijalac Dušan Ivezić; svećenici Krsto Bijeljac, Novak Mastilović i Savo Savić; imami Halil Hadžisarajlić, hadži Mehmed Mujkić i Omer Maksumić; pjesnici Branko Ćopić i Skender Kulenović.“

Uvodnim dijelom skupštine predsjedavao je Dušan Ivezić. Izabrano je Počasno predsjedništvo u kojem su bili: počasno – Josif Staljin, Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, te Ivan Ribar (Predsjednik AVNOJ-a), Vladimir Nazor (Predsjednik Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije) i Josip Vidmar (lider Osvobodilne fronte Slovenije).