Evropa ponovo kuje oružje: između sigurnosti i profita

Ruska invazija na Ukrajinu nije samo preokrenula evropsku sigurnosnu arhitekturu, već i pokrenula najveći ciklus naoružavanja od završetka Hladnog rata. Iza porasta vojnih budžeta, međutim, krije se i dublja transformacija: povratak logici vojne ekonomije gdje sigurnost postaje roba, a rat tržište.

Članice NATO-a iz Evrope prvi put su kolektivno premašile prag od 2% BDP-a, dok širom kontinenta niču ambiciozni projekti. Francusko-njemački tenk Main Ground Combat System i programi ubrzane proizvodnje municije u Centralnoj Evropi postali su simboli nove stvarnosti. Poseban zamah vidljiv je u razvoju bespilotnih letjelica – projekat Eurodrone, koji razvijaju Njemačka, Francuska, Italija i Španija, osigurava Evropi prvu potpuno vlastitu bespilotnu letjelicu srednje visine i dugog dometa (MALE UAV), smanjujući ovisnost o sličnim američkim i izraelskim platformama.

Evropska odbrambena agencija (EDA) bilježi zamah bez presedana u vojnim ulaganjima članica EU. Od 27 zemalja, čak 24 njih sada premašuju ključni prag od 20% vojnog budžeta namijenjen nabavci opreme i istraživanju, što predstavlja najveći broj otkako EDA prikuplja ove podatke. Samo u 2024. godini, ulaganja u odbrambeno istraživanje i razvoj dosegnula su rekordnih 13 milijardi eura, što označava rast od 20% u odnosu na prethodnu godinu.

Ipak, ovaj napredak baca sjenu na drugačiju realnost: dok EU ruši vlastite rekorde, Sjedinjene Države održavaju potpuno drugi nivo ulaganja u vojna istrazivanja – 138 milijardi eura godišnje. Ovaj desetostruki nesrazmjer otkriva ne samo kvantitativni jaz, već i kvalitativnu razliku u pristupima. Dok se Evropa tek oporavlja od dugogodišnjeg nedovoljnog ulaganja, SAD kontinuirano gradi tehnološku prednost kroz sistemska strateška ulaganja.

Uprkos rekordnim ulaganjima, evropska odbrambena politika i dalje se suočava s istim starim slabostima. Prema izvještajima Evropske komisije, zajednička nabavka oružja i dalje je slabo koordinirana i fragmentirana. Države članice i dalje pojedinačno naručuju naoružanje — često od proizvođača izvan EU — čime ne samo da umanjuju ekonomsku efikasnost, nego i potkopavaju samu ideju evropske strateške autonomije.

Taj raskorak posebno se ogleda u razvoju zajedničkih projekata poput tenka MGCS i nove generacije artiljerijskih sistema, koji napreduju sporo zbog međusobnog nepovjerenja i različitih industrijskih interesa. Evropa, čini se, još nije odlučila želi li biti savez država koje se zajednički brane ili tržište na kojem svaka zemlja kupuje sigurnost prema vlastitim potrebama — i po cijeni koju sama određuje.

Oružje je ponovo postalo motor industrijskog zamaha. Prema podacima Štokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), njemački Rheinmetall bilježi dvocifren rast, talijanski Leonardo dobija rekordne narudžbe, dok se istočnoevropske tvornice pretvaraju u evropske "municijske hubove". Vojna potrošnja se, paradoksalno, prikazuje i kao oblik modernizacije – digitalizacija i razvoj novih materijala nalaze put u vojni sektor, a oružane snage postaju poligon za tehnološke inovacije.

Međutim, cijenu ovog preorijentiranja plaća civilni sektor. Proračunska sredstva bivaju preusmjerena s obrazovanja, zdravstva i istraživanja, a kritičari upozoravaju da Evropa riskira normalizirati visoku vojnu potrošnju kao trajnu kategoriju. Pitanje etike profita u vremenu rata također postaje centralno: može li Evropa ostati mirovni projekt dok istovremeno postaje jedan od najvećih izvoznika oružja na svijetu? Izvoz oružja prema nestabilnim regionima, upozoravaju analitičari, može dugoročno destabilizirati upravo one regije koje Evropa pokušava stabilizirati.

Time se stvara nova ekonomska paradigma – ona u kojoj sigurnost postaje mjerilo razvoja, a oružje valuta političke stabilnosti. Evropa, čini se, ne gradi samo vojsku, već i novi ekonomski model čije će posljedice tek trebati sagledati: može li Unija ostati vjerni zagovornik mira dok istovremeno gradi temelje kontinentalne ekonomije zasnovane na odbrambenoj potrošnji?