Dvije godine koje su prošle od 7. oktobra bile su razorne za palestinsku akademsku zajednicu. Na Zapadnoj obali vojska je opetovano upadala na univerzitetske kampuse, dok je u Gazi razaranje gotovo potpuno. Ipak, u šatorima, uz nestabilnu internet mrežu, nastava se i dalje odvija, piše Anat Matar, profesorica filozofije na Univerzitetu u Tel Avivu.
U ponoć 22. septembra, okupacione snage su upale u kampus Univerziteta Birzeit. Napali su osiguranje na kapijama univerziteta, prodrli u više zgrada na kampusu, između ostalog na Fakultet za umetnost, muziku i dizajn i u kancelarije studentskog veća. Oštetili su umjetničke izložbe i ostavili poruke u kojima se prijeti članovima Islamske studentske ćelije. Prema informacijama univerziteta, to je bio 24. upad od 2002. godine i peti od početka genocida u Gazi.
Napadi na kampuse
Birzeit nije izuzetak. Evo, na primer, kompletnih podataka u detaljnom dokumentu od 1. oktobra 2025. koje je objavio univerzitet Kaduri u Tulkaremu: 31 upad u kampuse univerziteta u Tulkaremu, 20 poginulih studenata i članova osoblja, 50 ranjenih, 43 pritvorenih. Ove racije prati ispaljivanje suzavca i živih metaka, vandalsko uništavanje imovine, preturanje po ličnim stvarima, konfiskacija kamera za nadzor i održavanje stalne atmosfere nesigurnosti. U isto vrijeme je zaplijenjeno zemljište koje pripada kampusu, specijalizovano za poljoprivredne studije. Mreža za navodnjavanje je oštećena, drveće je posječeno, a plastenici uništeni. Donijeta je zabrana o unošenju poljoprivredne i inženjerske opreme na to zemljište i zabranjen je svaki rad na otvorenom.
Već u martu 2024. Komitet za akademske slobode Udruženja za jevrejske studije (MESA) je uputio apel tadašnjem predsjedniku Sjedinjenih Država Joe Biden, sa zahtjevom da se umiješa i prekine napade na kampuse širom Zapadne obale, kao i zatvaranje studenata i predavačkog osoblja. Prema podacima navedenim u ovoj prijavi, tokom pola godine od 7. oktobra u kampusima na Zapadnoj obali je ubijeno 13 studenata i univerzitetskog osoblja. Stotine je uhapšeno, a vrijedna oprema je oduzeta. Među uhapšenima su istaknuti aktivisti iz različitih društvenih organizacija. Od tada brojke samo rastu: 37 studenata je ubijeno, preko 400 studenata i 17 univerzitetskih predavača je uhapšeno.
Napadi na kampuse, ubijanja i hapšenja su samo vrh ledenog brijega. Blokade na putevima i ograničenja kretanja su prekidali kontinuitet studija i predavanja, iz praktičnih razloga i zbog psihičkog pritiska na studente. Univerzitet Kaduri se na primer nalazi na ulazu u Tulkarem, grad koji je mjesecima bio meta vojne invazije i destrukcije u izbjegličkim kampovima. Studenti i predavači su živjeli u srušenim kućama.
Tokom ovog perioda neke od studija su se odvijale onlajn, jer je bilo gotovo nemoguće doći do kampusa. Ni to nije uvijek bilo moguće, jer je vojska neprekidno prekidala internet veze. Na svim fakultetima na Zapadnoj zaustavljeni su eksperimenti i oštećena laboratorijska oprema. Stalna veza i kontakti sa međunarodnom naučnom zajednicom nisu mogući: vizna ograničenja, zabrane izlaska sa Zapadne obale, ograničenja ulaska akademaca iz inostranstva – sve to smanjuje mogućnost palestinske naučne zajednice da učestvuje na konferencijama i bude deo zajedničkih projekata. Dovedeni su u potpunu izolaciju. Uprkos tome, fakulteti na Zapadnoj obali i dalje organizuju predavanja, ispite i bave se istraživanjima.
Ubijeno troje dekana univerziteta
U Gazi je situacija mnogo gora. Svi fakulteti u Pojasu Gaze su oštećeni u bombardovanju. Neki vrlo teško, dok je većina uništena do temelja. Prema podacima palestinskog ministarstva obrazovanja za 30. septembar 2025. najmanje 63 zgrade u kampusima širom Pojasa Gaze je sasvim srušeno. Prema konzervativnoj procjeni, najmanje 1.319 studenata i 236 predavača je ubijeno od 7. oktobra 2023, a najmanje 2.809 studenata i 1.456 predavača je povrijeđeno. Broj uhapšenih nije poznat, ali se pretpostavlja da je veliki. Među ubijenima je troje dekana univerziteta. Dr Sufan Abdel Rahman Tajah, 53-godišnji fizičar koji je bio dekan Islamskog univerziteta u Gazi, ubijen je u bombardovanju Džabalije 2. decembra 2023. zajedno sa roditeljima, suprugom i petoro djece; ubijeni su i dr Muhamed Šabir, bivši dekan i dr Said Anvar El Zabada, sadašnji dekan univerzitetskog koledža za primijenjene nauke u Gazi, koji je ubijen zajedno sa članovima svoje porodice 31. decembra 2023.
Novinar Juval Avraam je u novembru 2023. objavio rezultate istrage o gađanju civilnih ciljeva, među njima javnih zgrada i stambenih kompleksa. Akademske institucije bez sumnje spadaju u tu kategoriju. Krajem jula 2024. Ebtisam Mahdi pisala je o 105 ubijenih članova univerzitetskog osoblja. Ona je ocijenila da je oko 90 hiljada studenata širom Pojasa ostalo bez akademske institucije na kojoj je studiralo.
Ubijanje i uništavanje je praćeno destrukcijom kulturne infrastrukture. Mahdi podsjeća da je Nacionalni muzej na univerzitetu Al Israa uništen do temelja. Ažurirani dokumenti Lija Mordehaja na stranici Bearing Witness – Gaza nas upućuju na članak mreže NBC koji pominje da su knjige korištene za grijanje i kuhanje zbog nestašice goriva.
Same zgrade univerziteta su bile izvor ponosa zbog svoje inovativne arhitekture i u njima su se odvijala istraživanja u laboratorijima sa računarima čije su informacije zauvijek izgubljene. Čini se da je brisanje svih dokaza o palestinskom obrazovanju, nacionalnom nasljeđu, intelektualnoj odlučnosti i originalnosti jedan od ciljeva uništenja Gaze.
Hiljade studenata nastavlja studije
Ali akademska zajednica Gaze je odlučna i ne predaje se. Nakon nekoliko mjeseci šoka zbog masovnog ubijanja i raseljavanja ljudi, krajem maja 2024. više od 150 akademaca Gaze je izdalo saopćenje u kojem je najavljeno osnivanje kriznog komiteta za održavanje akademskog života u Gazi:
„Komitet za vanredne situacije je osnovan od strane tri najveća univerziteta u Gazi – Univerziteta Al Aksa, univerziteta Al Azhar i Islamskog univerziteta – koji zajedno predstavljaju većinu studenata i nastavnika u Gazi. Rad Komiteta je potpomognut od strane međunarodnih partnera. Komitet će posvetiti svoje napore zadovoljavanju kolektivnih potreba univerziteta u Gazi tokom trenutnog vanrednog perioda kako bi nastava i učenje mogli što pre da se nastave u visokoškolskim ustanovama u Gazi.“
Razna svjedočenja ukazuju da čak i u nemogućim uslovima u Gazi hiljade studenata nastavlja sa svojim studijama, a mnogi profesori sa predavanjima i davanjem instrukcija. Iz šatora, uz pomoć električne energije proizvedene putem solarnih panela i neujednačene internet veze, koje nekad nema danima, učenici se povezuju na onlajn nastavu i nastavljaju da čitaju, pišu i istražuju.
Iako nema istraživanja u laboratorijima, pokazalo se da je moguće održavati teorijsku nastavu onlajn. Predavači, od kojih su neki raseljeni po šatorima, a neki su napustili Pojas – snimaju predavanja i postavljaju ih na zajedničke platforme. Univerziteti su ostvarili saradnju sa akademskim ustanovama van Pojasa, tako da je moguće registrovati se i dobiti kredite za onlajn nastavu sa univerziteta u Kairu ili sa Zapadne obale. Studenti računarstva sa Islamskog univerziteta u Gazi su otvorili poseban Telegram nalog preko kojeg oko 1.200 raseljenih studenata dele lekcije, tumačenja i materijale za učenje. Organizacije kao ASWP (Academic Solidarity With Palestine) organizuju predavače koji onlajn volonterski podučavaju studente i osiguravaju im kartice za pristup internetu.
Univerziteti i dalje da postoje
Godinu dana nakon osnivanja Komiteta za vanredne situacije, 14. jula 2025. profesor Ajman Subah, profesor Omar Milad i prof Asad Asad, dekani tri najveća univerziteta, poslali su otvoreno pismo međunarodnoj zajednici. Oni tu konstatuju uništavanje svijeta učenja – skolasticid – i ukazuju na uništenje svih univerziteta u Gazi, namjerno ubijanje nastavnika i studenata, kao i uništenje zgrada, biblioteka i laboratorija.
Onda trojica dekana ipak sumiraju uspješnu godinu učenja i nastave, od osnivanja Komiteta za vanredne situacije: „Naši univerziteti nastavljaju da postoje. Mi nismo samo zgrade. Mi smo akademska zajednica studenata, fakulteta i osoblja, koja još uvek živi i koja je odlučna da istraje u našoj misiji.“
Upornost, nada i ljubav prema učenju i istraživanju utiče i na međunarodnu zajednicu. Razni univerziteti su se angažovali kako bi otvorili prostor za akademsku zajednicu u Gazi, ponudili svoje naučne resurse i pružili kolektivnu i pojedinačnu pomoć. U mnogim slučajevima reč je o pomoći studentima koji su se spasili smrti u Gazi i uspeli da stignu do Evrope.
Stroge procedure za registraciju i upis su ublažene, ali bez snižavanja neophodnog akademskog standarda. Septembra 2025, 34 palestinskih studenata je pobjeglo iz Gaze u Britaniju i ovih dana počinju da studiraju u Londonu, Edinburgu i Manchesteru. Različiti fondovi finansiraju njihov boravak i studije. Slični slučajevi su zabilježeni i u drugim evropskim državama.
Paralelno se čine pokušaji kako bi se pomoglo studentima koji su ostali u Pojasu da završe svoje studije. Tako je na primer biblioteka Bodlien sa Oksforda posebno otvorila svoje pretraživačke usluge za studente iz Gaze: zahtjevi za skeniranje materijala se primaju na veb sajtu biblioteke, a materijal se skenira i šalje na odredište.
Destrukcija s jedne strane i pokušaj da se nastave studije s druge strane postoje i u osnovnom i srednjoškolskom obrazovanju. Prema ažuriranim podacima palestinskog ministarstva obrazovanja, više od 179 škola širom Pojasa je uništeno, a još 118 djelimično. Oko 18 hiljada učenika i 780 učitelja je ubijeno. Uprkos tome, maturski ispiti su održani širom Pojasa, a hiljade siročadi, ranjenih, raseljenih u šatorskim naseljima, položili su ih sa uspjehom. Tako se stvara preduslov za kasnije akademske studije.
Gaza nam slama srce odlučnošću njenih stanovnika da žive i raduju se, uprkos monstruoznoj katastrofi koja ih je zadesila. Dirljivo je pratiti rad Konzervatorijuma „Edvard Said“ koji je istrajao u časovima pjevanja, violine i bubnjeva pod bombama. Čak i sada, nakon protjerivanja iz grada Gaze, razredi mladih muzičara se sastaju u šatorima kako bi svirali i pjevali. Cirkuski umjetnici se kreću između kampova i zabavljaju djecu. Mali vrtići rade po šatorima. Odlučnost akademaca da istraju kroz akciju „Nismo ograničeni na zgrade“ samo je deo ove zadivljujuće slagalice.
Autorka predaje na odsjeku za filozofiju na Univerzitetu Tel Aviv. Bavi se političkim aktivizmom, koautorka je knjige o palestinskim političkim zatvorenicima u Izraelu.
Tekst je objavljen na portalu Mekomit, dok je prevod sa hebrejskog prvobitno objavljen na portalu Peščanik u prevodu Alme Ferhat.
