Može li se Evropa probuditi bez Amerike?

Sukobi evropskih vlada i Trumpove administracije u vezi sa ratom u Ukrajini, Grenlandom, Iranom i brojnim drugim pitanjima (među kojima je i novi visoki predstavnik u našoj zemlji), otvorili su pitanje evropske autonomije. To je sudbinsko pitanje i za nas, s obzirom da je sve veća vjerovatnoća američkog povlačenja sa evropskog tla. 

U knjizi Ukoliko se Evropa probudi, njemački filozof Peter Sloterdijk piše da je od 1945. Evropa ispala iz svog tradicionalnog položaja - središta svijeta. Svijet je dotad bio - ono što Evropa otkriva. Ona je bila region svijeta, kojem je više pripadalo da vidi, nego da bude viđen i otkriven.

U poređenju sa tradicionalnom Kinom, koja je “statička i defanzivna sredina”, Sloterdijk ističe da je Evropa bila ofanzivna i sve što je dotakla pretvarala je u resurse i zone utjecaja.

Ali od 1945. Evropa postaje objekt. Ona tada postaje “uklještena međuzona” i “od bivšeg suverenog subjekta - nezreli objekt moskovskih i vašingtonskih kalkulacija”. Nekada izvorište ideja o krstaškim pohodima, Evropa je postala cilj krstaških pohoda, “stari Svet gde je trebalo osloboditi sveti grob ljudskih prava - Pariz, i druga spomen-obeležja za koja se prilepio pijetet Amerikanaca”.

“Evropu su”, piše dalje Sloterdijk, “u klešta dohvatile nove svetske sile sa Zapada i Istoka: u tom dvostrukom iskustvu Evropljani iz 1945. doživeli su svoju prascenu, čija se mučna i prigušena ‘sekundarna obrada’ provlači kroz dve generacije posleratne politike.”

Sloterdijk ovdje koristi Freudov pojam “prascena” (Ur-szene) koji označava bitna iskustva, koja čovjek proživi u najranijoj dobi, čak prije nego što ima svijest. To su iskustva, koja trajno oblikuju njegov senzibilitet, i mnoge njegove želje zapravo su nastojanja da reproducira te “prascene”.

Današnja ukliještenost Evrope između Sjedinjenih Država, koje bi da prisvoje Grenland, i Rusije, koja vodi osvajački rat u Ukrajini, predstavlja najnoviji u nizu proživljavanja “prascene”.

Analizirajući evropsku misao, nakon 1945, Sloterdijk primjećuje da je ona duboko prožeta navedenom konstelacijom. Tako on cinično veli da Sartreov egzistencijalizam, koji podcrtava da je čovjek “biće osuđeno na slobodu”, zapravo reflektira Francusku situaciju nakon 1944. “Francuzi bi”, veli Sloterdijk, “bolje nego drugi morali da znaju šta znači biti podvrgnut slobodi za koju se nisi sam izborio”.

Ta sloboda, koja postaje teret, lako prelazi u apsurd, odnosno “osećanje nedostatka tla”. Čovjek egzistira bez poslanja i zadaće. “Mi smo bez tla”, veli autor, “jer moramo birati između četrnaest vrsta sosova. Svet je jelovnik”.

Senzibilitet Evrope, koja je postala geopolitički objekt, na kraju se pretvara u “spremnost za doživljajima”. Ključna riječ ranijeg perioda je bila - odluka, a ključna riječ počev od kraja 20. stoljeća u Evropi postaje - doživljaj.

Evropljanin nije više osuđen na slobodu, već je frivolan, isprazan, otrcan, itd.

”Frivolan je”, veli Sloterdijk, “onaj ko se bez ozbiljne osnove u prirodi stvari mora odlučiti za ovo ili ono - golubije zeleno, a ne krmezno, losos u terijaki sosu, a ne jagnjeće pečenje, Seycheles a ne Acapulco, Naomi a ne Vanessa, Bad Boys a ne Depeche Mode”, itd.

Volju za moć je, za doba odmora od velike politike, zamijenila volja za razonodom. Gravitacioni centri svijeta su premješteni iz Evrope u Sjevernu Ameriku i Rusiju, gdje su stavljene u pogon ideje koje pokreću svijet, a u stanju pripravnosti su oružani sistemi koji mogu uništiti svijet. 

Evropa je kroz svoju historiju bila prostor za metamorfozu imperija. “Ideja vodilja”, veli Sloterdijk, “njene političke uobrazilje je jedna vrsta seobe duša rimske imperije kroz merodavne i povesno moćne evropske narode.”

Nije bilo malo onih, koji su, na vrhuncu svoje moći, vjerovali da su novi Rim. U periodičnom smjenjivanju takvih otkrila se suština Evrope. Bez tih imperijalnih pokušaja evropskog ujedinjenja pod jednu vlast, Evropa ne bi bila Evropa. Isto tako, Evropa ne bi bila ono što jeste da je neko uspio da zastalno konsolidira svoju vlast. 

“Moglo bi se reći”, kaže Sloterdijk, “da je suština Evrope njen angažman u jednoj imperijalističkoj commedia dell’ arte koja traje hiljadama godina. Merodavne evropske sile uvek su iznova preduzimale zalete ponovljenog insceniranja Carstva, koje je kao neizbežna paradigma ostalo da predodređuje njihovu političku fantaziju. Tako bi se bez okolišanja moglo reći da je Evropljanin onaj ko je upleten u prenošenje Carstva.”

Kao narode, koji su najviše pokušavali ostvariti navedeni telos Evrope, Sloterdijk navodi (ovim redoslijedom): Nijemce, Austrijance, Špance, Engleze, Francuze, Italija i Ruse. Kao ličnosti, koje su predvodile ta nastojanja, on ističe: rimske biskupe, Karolinge, Otone, Štaufere, Habsburge, misionarske redove, britanske avanturiste-kapitaliste i trgovce robljem, Burbone, ruske careve, Napoleona, Wilhelma II, Lenjina i Hitlera.

Ideja evropske kulture neodvojiva je od ideje imperije, koja bi kao novi Rim vladala kontinentom.

Novost s kojom se od 1945. suočava Evropa jeste da je novi Rim premješten u Sjevernu Ameriku. Lišena imperijalnog centra, poslijeratna Evropa je kao svoj glavni grad odabrala Brisel, koji je od početka “glavni grad vakuuma”. “On”, veli Sloterdijk za Brisel, “nikada ne bi mogao predstavljati ništa drugo sem glavni grad suvišnih rasprava.”

Sloterdijk ističe da je Evropa, nakon 1945, svoju tromost i nedjelotvornost najzornije pokazala u vrijeme velikog optimizma, nakon pada Berlinskog zida.

”Ta prva evropska zajednica je”, piše Sloterdijk, “kroz iskustva jugoslovenske krize naučila nešto o svojoj ispraznosti. Moglo bi se bez uvijanja reći: za vreme opsade Sarajeva završilo se doba političkog sna Evrope.”

“Dok su”, veli on dalje, “zapadni Evropljani dve godine gotovo pasivno posmatrali komadanje Bosne, kolebajući se između indiferentnosti i nemoćnog negodovanja, nabasali su na opscene konsekvence svoje političke Odsutnosti. Bosanska sramota Evrope ispostavlja račun za iluzije i udobnosti jedne celokupne epohe.”

Uprkos tome što oštro kritikuje evropski angažman u prvim godinama rata u BiH, Sloterdijk u završnom stadiju rata pokušava naći osnovu za novu nadu.

Tako uzima ultimatim, koji su evropske države postavile srpskoj strani, nakon prvog masakra na Markalama u februaru 1994. 

“Može biti”, piše Sloterdijk, “da, nakon 1989. nastaje jedna druga Evropa; možda je relativno uspešni ‘sarajevski ultimatum’, iz februara 1994. bio prvi efektivni gest jedne nove Evropske zajednice, koja bi bila u stanju da bude nešto više od pošiljaoca posmatrača i nosila.”

Jedini problem je što je ultimatum iz februara 1994. bio više američki nego evropski, te što je februar 1994 i Washingtonski sporazum predstavljao kraj evropske mirovne inicijative u BiH (oličene u Owen-Stoltenbergovom planu)  i početak efikasnog američkog uplitanja koje će dovesti do Dejtonskog sporazuma.

Ostavljajući otvorenim prostor mogućnosti da se Evropa probudi, Sloterdijk ističe da se to može desiti na valjan način samo ako Evropljani ne budu više izigravali Rimljane.

”Nijedan razborit savremenik”, kaže Sloterdijk, “ne može biti ozbiljno zainteresiran za neki ‘nadnacionalni Levijatan’ pod imenom Evropska unija. Naprotiv, zadatak na kojem će se odmeravati današnji i budući Evropljani glasi: staviti, u jednoj istorijskoj metamorfozi, izvan igre sam princip velike moći, odnosno imperije.”

Po Sloterdijku potrebno je misliti s one strane imperije; kazano riječima Jacques Le Goffa: “Evropa danas mora pronaći oblik jedinstva drugačiji od carstva.”

”Kao multinacionalna federacija”, veli Sloterdijk, “Evropa mora da razvije prvi uspešan model za nedostajuću međuveličinu između nacionalnih država i organizacija sklopa Ujedinjenih nacija. To je nezaobilazna tema jedne buduće evropske političke filozofije.”

On upozorava dalje da će Evropa, odluči li se na ponovni pokušaj uspostavljanja imperije na svom tlu, krenuti u novu propast.

Ovo podsjeća na AVNOJ-evsku argumentaciju u prilog federativnoj Jugoslaviji, nakon neuspjeha unitarne Monarhije. Sloterdijkova vizija EU kao višenacionalne federacije, koja nije ni nacionalna država ni imperij, neodoljivo podsjeća na opis Jugoslavije, koji daje Dejan Jović u Uvodu u Jugoslaviju. 

Nastala nakon Prvog svjetskog rata, koji je pokazao opasnost imperijalizma, te Drugog svjetskog rata, koji je pokazao opasnost ekstremnog nacionalizma, Jugoslavija je formirana kao “alternativa i imperijalizmu i suverenizmu”.

”Ona je”, veli Jović, “trebala stvoriti neki antiimperijalistički dobrohotni imperij, koji bi ograničio i prema miru usmjerio nacionalne države nastale nakon imperijalizma. Ona je zamišljena kao alternativa prošlosti Europe, i kao alternativa pobjedi nacionalizma na evropskom tlu. U tom smislu, u pravu su oni koji Jugoslaviju i njen razvoj vide kao neku preteču ideje europskog ujedinjavanja. Neuspjeh Jugoslavije, koja je u svojoj četvrtoj viziji, sve više ličila na današnju Europsku uniju, a sve manje na nacionalnu državu, ozbiljno je upozorenje i za samu viziju Europske unije.” 

Svjesna koliko nalikuje na Jugoslaviju, kako lucidno primjećuje Jović, EU ostaje trajno ljuta na Jugoslovene.

U vezi s ovom analogijom, moglo bi se reći da je onda ključno pitanje Evropske unije - ko će biti njen Tito, u slučaju da se Amerikanci povuku i napuste svoju ulogu vrhovnog arbitra i velikog stabiliziratora.

Svjestan da budućnost nagovještava nevolje, Sloterdijk podsjeća na primjer velikog Evropljanina Vasca de Game, koji je prilikom jednog organa u Indijskom okeanu svojim očajnim saputnicima kazao: “Naprijed, djeco, more drhti pred vama.”