Zašto riječ nacija kod nas zvuči kao psovka?

U Revolucijama 1848, jedan od najvećih francuskih historičara Jacques Godechot objašnjava da je princip nacionalnost “proistekao iz revolucionarnih ideja”. 

“Nacija je”, veli on, “bila ključna reč francuske revolucije 1789: nacija, što će reći svi građani, među kojima su plemići i pripadnici klera predstavljali samo beznačajnu manjinu.”

Godechot pojašnjava dalje da je nacija, umjesto kralja, “počev od 1789, postajala nosilac suvereniteta”, te je ona, kao ideja, bila najdjelotvornija u likvidiranju monarhističkog apsolutizma.

”Ali”, veli Godechot dalje, ”u francuskom nacionalnom osećanju iz prvih godina revolucije ne treba tražiti osećanje preteranog ponosa ili težnje ka ekspanziji. Ta težnja će doći kasnije, kad se pobedonosna Francuska posle 1794. pokaže kao velika nacija.”

Dakle, nacionalizam je po ovome devijacija izvorne nacionalne ideje, koja nije u znaku pretjerivanja (npr. pretjerivanja u kolektivnom ponosu).

Godechot dalje piše da je riječ nacionalizam u francuskom jeziku prvi put zabilježena tek 1798, te da ju je upotrijebio kontrarevolucionar, opat Augustin Barruel.

“Nacionalizam je”, veli opat Barruel, “zauzeo [1789.] mesto sveopšte ljubavi (…) Tada je bilo dozvoljeno da se stranci preziru, obmanjuju i vređaju.”

Vidimo ovdje razliku, između Godechota, koji tvrdi da se nacionalizam javio nakon 1794. i Barruela, koji nacionalizam vezuje za samu Revoluciju 1789. To je bitna razlika. Ali, kada gledamo sadržaj koji pripisuju nacionalizmu, tu gotovo nema razlike: Godechot ga vidi kao pretjerani (nacionalni) ponos i težnju ka ekspanziji, a Barruel kao negativno postupanje prema strancima (a prvo i drugo ide uz treće, i obratno).

Recimo da je Godechot u pravu, pa uzmimo da se nacionalizam otkriva kao devijacija izvornog nacionalnog osjećaja, koji je bio pretpostavka 1789. To znači da, kada govorimo o naciji, nacionalnom identitetu, nacionalnom suverenitetu, imamo posla s pojavom, koja nije po sebi negativna, štaviše pozitivna je (dovela je do 1789!), ali može postati negativna i često postaje negativna, a sve usljed pretjerivanja. Dakle, imamo razloga odbaciti je, ali problem je što bismo time odbacili 1789. i politički modernitet.

Narodni suverenitet, odnosno vlast nacije, ili demokratija, 1789. se izvorno konstituiše nasuprot kraljevskoj vlasti (proistekloj iz Božje volje), vlasti klera i aristokratije, itd. 

Albert Soubul u Francuskoj revoluciji prenosi riječi kralja Luja XV: “U samoj mojoj ličnosti počiva suverena vlast. Jedino meni pripada sva zakonodavna vlast, neograničena i nedjeljiva.”

Niže klase, predvođene buržoazijom, ustaju protiv navedenog principa 1789, uz tvrdnju da suverenitet pripada cijeloj naciji, a ne jednoj ličnosti.

Šta je nacija? Vidjeli smo da Godechot kaže da su to svi građani (uključujući i plemiće).

Soubul prenosi da u čuvenoj brošuri, objavljenoj uoči prevrata 1789, jedan od vođa francuske revolucije Emmanuel Joseph Sieyès piše da je treći stalež, koji čini 95% stanovništva - “čitava nacija”, za razliku od plemstva, koje on isključuje iz nacije i svodi na status stranaca ili nacionalne manjine.

Treći stalež, s kojim Sieyès poistovjećuje naciju, u to vrijeme čine: rentijeri, vlasnici industrijskih pogona, bankari, zakupnici poreza, liječnici, apotekari, advokati, bilježnici, ovrhoditelji, državni službenici, slobodni seljaci, zanatlije, šegrti, kalfe, dnevničari, vodonoše, kočijaši, kuhari, vrtlari, kućne sluge, itd, itd.

Dakle, nacija su svi ljudi, koji imaju pravo glasa, plus plemići koji to više nisu u punom smislu riječi, jer nemaju političke privilegije. Ova izonomija je progresivni aspekt nacije.

Jedan od predvodnika jugoslovenske ideje, a kasnije i osnivač Države SHS, Svetozar Pribičević piše 1897. u članku Misao vodilja Srba i Hrvata (u: Izabrani politički spisi) da je nacionalna ideja “jedna od fundamentalnih ideja što kreću čovječanstvo”.

”Nacionalni pokret”, veli on, “samo je dopuna onom velikom umnom preokretu, koji je naproti srednjovjekovnoj fizičkoj i duševnoj zavisnosti čovjeka postavio kao osnovni princip socijalnog i državnog uređenja prava čovjeka i građanina.”

Pribičević, koji objavljuje ovaj članak u Habsburškoj imperiji, dalje ističe da se “značenje države mijenja” i dodaje da u modernoj državi “nema podanika, nego građana, nema institucija koje upravljaju narodom, nego koje mu služe, interesi državni, interesi su državljana”.

”Drugijem riječima”, veli Pribičević, “izvor državne vlasti leži u suverenom narodu, a praktični način, kojim se volja toga suverena može očitovati, nalazi se u općenitom narodnom plebiscitu.”

Nacije je, dakle, suverena zajednica (kako će to mnogo kasnije objasniti i Benedict Anderson).

Upravo iz ovog razloga, srpska i hrvatska, kao i jugoslovenska nacionalna ideja, nadjjačava Kallayev projekt bošnjaštva, koje je zamišljeno kao regionalni (a ne nacionalni identitet) što znači da njime nije obećana suverena vlast narodu BiH. 

Na koncu, čak ni muslimanske mase nisu pristale na takav koncept bošnjaštva, a kako Xavier Bougarel navodi u Nadživjeti carstva, Kallay svom izaslaniku u Sarajevu preporučuje “da na terenu izbjegava sve što bi moglo za sobom povući stvaranje ‘muhamedanskog političkog naroda’ (‘eines politischen muhamedanischen Narod’)”. 

Izvor privlačnosti nacionalnog identiteta za moderne mase je u tome što je demokratičan: obećava im moć upravljanja sobom putem izbora. Tako je problem s nacionalnim identitetom, koji lako prelazi u nacionalizam, u tome što je izvorno dobar; štaviše, on je, kao narodni suverenitet, najviše dobro modernog svijeta.

Ustanak nacije 1789. protiv kraljevske vlasti i plemstva predstavlja najbolju praksu političkog moderniteta. Ali mržnja prema unutrašnjem strancu (kralju, plemiću, svećeniku, itd.) začas dovodi do zločina i, uz to, se transformiše u mržnju prema vanjskom strancu (npr. susjednim narodima) ili, kako kaže Godechot, ekspanziju. Od nacionalnog identiteta do etničkog čišćenja i okupiranja teritorija susjednih država nije dalek put.

Tako će Francuska vojska, u godinama nakon Revolucije, okupirati manje-više svaki pedalj Evrope. A šovinizam je dobio ime po jednom Napoleonovom vojniku, Nicolasu Chauvinu, koji je iskazivao jedan agresivni, prekomjerni patriotizam.

”U Francuskoj se”; piše Godechot, “nacionalizam brzo poistovetio sa ponosom zbog pobeda izvojevanih u ratovima za vreme revolucije i Carstva, sa gorčinom koju su izazvali ugovori iz 1814. i 1815, kao i sa željom za revanšom koji bi Francuskoj vratio izgubljene teritorije. On se često poistovećuje s bonapartizmom.”

Napoleonova Francuska je čudan miks carstva i nacije, ili kako kaže Godechot - velika nacija: u toj Francuskoj ne vlada nacija, koju manje-više čini treći stalež, preko svojih zastupnika u skupštini; već - preko diktatora. Bonapartizam je imperijalni nacionalizam, koji na određen način anticipira fašizam 20. vijeka.

Tako će Revolucija, izvodeći naciju na historijsku pozornicu, uz ono najbolje odmah otkriti i ono najgore što pripada političkoj modernosti: diktaturu koja se nacionalistički legitimira, neprestane ekspanzivne ratove i prateće zločine, itd.

Tako je, nakon sloma Napoleona, izgledalo kao da je nacionalna ideja, zbog štete koju je bonapartizam nanio Evropi, likvidirana jednom zasvagda, ali razvoj 19. stoljeća je pokazao da je ipak ideja da se masama dodijeli najviša vlast - neuništiva. 

U članku iz 1900, Hrvatska i srpska opozicija prema našim narodnim aspiracijama, Pribičević podcrtava da napredak demokracije i razvitak nacionalnosti, kao dvije ključne činjenice proistekle iz Francuske revolucije 1789, “određuju upravo smisao političke istorije 19. vijeka”.

”Izgledalo je na čas”, veli Pribičević, “i vladari su očekivali, da će demokracija podleći a nacionalna misao izgubiti se kao pusti san onoga dana, kada je bečki kongres od 1815. godine cezarsku, napoleonsku diktaturu zamijenio s policijom ‘Svete Alijanse’.”

”No te su se nade”, kaže dalje, “pokazale kao isprazne, jer baš u to vrijeme najstrašnije reakcije nizale su se revolucije, koje su tražile umjesto apsolutizma vladalačkog ustavnu vladu (Španjolska, Napulj, Pijemont), a rodio se u to vrijeme i narodni pokret grčki, koji je ubrzo osvojio simpatije evropskih naroda i tim konačno prisilio ‘Svetu Alijansu’, da se zauzme za slobodu i nezavisnost grčkog naroda.”

Pribičević zaključuje da je 1848. “zadala smrtni udarac načelu monarhijskog legitimiteta i upravnog apsolutizma, pa smijemo kazati da od te godine evropski narodi sporo ali sigurno uspijevaju u provađanju načela, koje se može izraziti formulom: narodna država i u toj državi ustavna narodna vlada”.

Da bi zaštitila svoje interese, buržoaska klasa, piše Godechot, poslije 1830. učvršćuje svoju vlast kroz ideologiju liberalizma, koja insistira na nepovredivosti vlasničkih i drugih prava pojedinaca. Svojina se prepoznaje kao osnov lične slobode.

Liberalizam nastoji spriječiti povratak lijevog nacionalizma iz 1792/1793, kada su, nakon što su zajedno s buržoazijom svrgli kralja i plemstvo, najniži staleži kroz Komitet javnog spasa preuzeli vlast i počeli s otimačinom imovine buržoazije.

Najistaknutiji teoretičar liberalizma je, kako navodi Godechot, Benjamin Constant koji ne piše samo protiv monarhije, već i protiv “masa koje traže pravo da potčine manjinu većini”.

Ovako Godechot komentariše Constantovu teoriju: “Treba, dakle, učvrstiti vlast buržoazije i sprečiti mase da se te vlasti dočepaju, a sprečiti i državu da tlači pojedinca uplićući se stalno u sve oblasti njegove delatnosti. Treba, pre svega, sačuvati neugroženu individualnu slobodu, slobodu mišljenja, slobodu veroispovesti i slobodu raspolaganja imovinom.”

Tako liberalizam, od svog izlaska na historijsku scenu, gaji određenu skepsu, nerijetko i prezir prema naciji, što liberale čini srodnicima zagovornika kraljevske vlasti i aristokratije. Tako se liberalna kritika nacionalizma podudara s onom, koju su zagovornici ancien régimea, poput Josepha De Maistrea upućivali na račun 1789.

Upravo to što je udaljavalo liberale od nacije, približavalo joj je ljevičare.

Da se progresivna politika, u modernom dobu, ne može voditi bez uvažavanja ideje nacije (“u ime naroda”), uvidjet će već početkom 1920-ih korifeji naše ljevice. 

Tako Rodoljub Čolaković pojašnjava u Kazivanju o jednom pokoljenju kako su jugoslovenski komunisti shvatili da je odbacivanje nacionalnog osjećanja stranputica.

”Nihilistički odnos”, veli Čolaković, “prema nacionalnom osjećanju, potcjenjivanje sveg nacionalnog bili su izraz uproštenog i vulgarnog shvatanja internacionalizma, koji, tobože, odbacuje i prezire svako nacionalno osjećanje kao nešto nazadno i tuđe radničkom pokretu.”

”Mnogi naši komunisti”, kaže on dalje, “smatrali su da je prezriv odnos prema nacionalnom osjećanju čak nešto vrlo revolucionarno, pa su se ponekad razmetali time što su oni, kao internacionalisti, iznad tih ‘buržoaskih predrasuda’. Zato su bili netrpeljivi i prema radnim ljudima za koje je nacionalno osjećanje nešto značilo, čak su ih vrijeđali i odbijali od sebe.”

Osim straha posjedničke klase od lijevog nacionalizma (danas bi se reklo “populizma”) artikulisanog kroz utjecajnu liberalnu ideologiju, još je jedan važan faktor utjecao na stigmatizaciju nacije u novije vrijeme: unipolarni poredak na čelu sa SAD-om.

Rimskoj imperiji nije odgovarala ideja samostalne jevrejske i drugih država na području Mediterana, pa je judaizmu i sličnim idejama, koje propisuje borbu za etničko samoodređenje, protivstavila kršćanstvo, koje u fokus stavlja pojedinca i njegovu dušu, te prezire borbu za vlast na ovom svijetu (pa i onu etničkog kolektiva za samoopredjeljenje). 

Individualizam je ideologija koja se uklapa u svako imperijalno doba, pa i ono u kojem smo živjeli u proteklim decenijama.

Naime, ni Sjedinjenim Državama u decenijama, koje su iza nas, nije odgovarala ideja samostalnih, suverenih država u Evropi i drugdje (npr. Francuske), koje bi imale snage i hrabrosti oduprijeti se volji Washingtona. Stoga je američki propagandno-ideološki aparata, kao najveći u historiji, tokom proteklih decenija negativno vrednovao pojam nacije i nacionalnog identiteta, protivstavljajući mu liberalnu ideologiju (to kršćanstvo našeg doba).

Telos ne treba biti nacionalni suverenitet, već područje individualnih sloboda i prava. 

U svrhu stigmatiziranja ideje nacije, američki imperijalni poredak je pažnju držao na iskustvima Drugog svjetskog rata i drugih ratova (npr. onih na području bivše Jugoslavije). Zaključak je bio: nacionalni suverenitet jest jednako nacionalizam, jest jednako zločini, itd; stoga se treba čuvati nacionalnog suvereniteta i živjeti na miru, u međunarodnom liberalnom poretku, gdje su imovinska i druga individualna prava sveta.

Dejan Jović u Uvodu u Jugoslaviju piše da je lekcija Prvog svjetskog rata bila da su carstva opasna, te ih treba rasparčati na nacionalne države. Sjetimo se, SAD su, predvođene predsjednikom Wilsono, tada najveći zagovornik nacionalnog suvereniteta. Međutim, lekcija Drugog svjetskog rata je bila, veli, da su i nacionalne države (Njemačka, Italija, itd.) opasne, te da ih treba djelomice razblažiti u nadnacionalnim, da ne kažem imperijalnim, strukturama, kakva je Evropska zajednica. SAD postaju od najvećeg zagovornika nacionalnog suvereniteta njegov najveći protivnik.

Slično otkriva i jedan od kreatora američke vanjske politike u drugoj polovini 20. stoljeća, George Kennan, u Memoarima, pišući da je “velika greška državnika u Versaillesu 1919. godine bilau tome što su Njemačku ponovo obrazovali kao nacionalnu jedinku, što težnjama njemačkog naroda nisu dali širi horizont od nacionalnog i što u isti mah nisu u Evropi stvorili ništa što bi fizičkom silom moglo parirati Njemačkoj”.

“Ako Njemačka treba biti ujedinjena”, veli Kennan, “onda ona mora biti dio nečega većeg od nje same. Ujedinjena Njemačka je podnošljiva samo kao integralni dio ujedinjene Evrope.”

Fedralna struktura EU - a ne Treći rajh - je bila rješenje problema njemačkog nacionalizma (ali i drugih, manjih).

Ili, kako zaključuje Jović: “Europska zajednica, kasnije Unija, trebala je biti ta alternativa i imperijalizmu i suverenizmu odnosno nacionalizmu evropskih država. Ona je trebala stvoriti neki antiimperijalistički imperij, koji bi ograničio i prema miru usmjerio nacionalne države nastale nakon imperijalizma.”

”U tom smislu”, kaže Jović, “u pravu su oni koji Jugoslaviju i njen razvoj vide kao neku preteču ideje europskog ujedinjavanja. Neuspjeh Jugoslavije, koja je u svojoj četvrtoj viziji sve više ličila na današnju Europsku uniju, a sve manje na nacionalnu državu, ozbiljno je upozorenje i za samu današnju EU.”

Kao što je nacionalizam pomeo 45-godišnju vladavinu komunističke oligarhije u Jugoslaviji, tako i populizam prijeti višedecenijskoj vladavini liberalne oligarhije u Evropi: po trenutnim podacima, AFD i Nacionalni front su najjače stranke u dvije najveće evropske države. Kao što je raspad Jugoslavije pokazao koliko je opasan nacionalizam, tako bi i dolazak na vlasti AFD-a i Nacionalnog fronta mogao imati slične posljedice.

Ali nacija u EU ne doživljava preporod bez razloga; ljudi su pred izborom - ili da prihvate liberalnu oligarhiju kao sudbinu ili da pokušaju uraditi nešto u svoju korist.

Dok je, u prve dvije decenije nakon pada Berlinskog zida, nacionalni suverenitet bio uglavnom proskribiran, u toj mjeri da je nacija i sve što ima veze s njome počela zvučati kao psovka, u novije vrijeme desio se preporod tog pojma. Mi kao periferija odumirećeg imperija još uvijek to ne osjećamo dovoljno, pa se kod nas nacionalni suverenitet još uvijek stidljivo spominje.

Na Zapadu već odavno nije tako. Do većeg stepena razumijevanja za nacionalni suverenitet došlo je, najprije, kroz otpor američkom unilateralizma na vanjskopolitičkom planu. Svjetsko mnijenje sve više vjeruju da bliskoistočne nacije trebaju upravljati sobom, te da su promašeni pokušaji da ih se integriše u demokratski sistem zapad kroz vojne intervencije.

Međutim, tu je još jedan faktor. Kao što je nekada nacija (koju je činio uglavnom treći stalež) rušila vlast aristokratije, sada ona dovodi u pitanje vlast liberalne oligarhije na domaćem planu. “Narod” ustaje protiv elite. 

Desni populizam, oličen u Tuckeru Carlsonu, Thomasu Massieju, itd, ili lijevi, oličen u Bernieju Sandersu, Zohranu Mamdaniju, govore “we, the people”; govore uime nacije; nastupaju uime američkih masa, pripadnika osiromašenih srednjih klasa, a protiv liberalne oligarhije (velikih korporacija, izraelskog lobija, itd.).

Pobjeda populiste Mamdanija u New Yorku (nad naoko nepobjedivom “donatorskom klasom”), kao i trenutni ustanak protiv izraelskog lobija, koji (uime američkog nacionalnog suvereniteta) predvode korifeji pokreta America First, poput Tuckera Carlsona, predstavljaju pozitivne prakse.

To je samo kruna populizma, koji je ušao u mainstream prije deset godina, sa prvom Trumpovom pobjedom, i koji je likvidirao mnoge liberalne prakse, koje su dovele do siromašenja srednjih klasa diljem Zapada: od neograničenog protoka roba, po osnovu sporazuma o slobodnoj trgovini iz 90-ih, preko outsourcinga industrije, pa do politike “otvorenih granica”. 

Taj globalni trend se prelijeva i kod nas: pa, nakon višedecenijskog primata Američke ambasade, USAID-ovih medija, itd, vidimo na djelu jednu renesansu ideje bosanskohercegovačkog državnog i bošnjačkog nacionalnog suvereniteta (koji su različiti ali se prepliću).

Najpopularnija stvar na našoj sceni jeste suprostaviti se pokušajima prije svih Beograda i Zagreba, ali i Washingtona i Brisela da diktiraju zakon BiH bez uvažavanja naše volje: vidimo to po reakcijama javnosti na nedavni nastup potpredsjednika SDA Harisa Zahiragića na HRT-u, kao i na uslov predsjednice Naše stranke Sabine Ćudić Amerikancima - da mogu računati na našu podršku glede Južne interkonekcije, samo ako ne planiraju pomnožiti našu volju po pitanju OHR-a i državne imovine.

Kao i svaka druga, tako je i ova politička emancipacija naroda praćena, u određenom stepenu, pretjeranim nacionalnim ponosom, mržnjom prema strancima, itd. Vidimo na djelu lijek, koji usljed prekomjernog korištenja, postaje narkotik i, na koncu, otrov. (Npr. suprostavljanje Zagrebu ili međunarodnoj zajednici od lijeka postaje otrov kad prelazi u antihrvatski šovinizam ili zahtjev za gašenjem “kolonijalne uprave” OHR-a i PIC-a).

Državni i nacionalni suverenitet znači moć, i zbog toga je i privlačan i opasan. U svakom slučaju odricati ga se znači odreći se djelotvorne politike; moć kvari, ali nema nikakve politike, pa ni dobre, bez moći koju donosi nastupanje “u ime naroda”.

S obzirom da napuštamo eru liberalne hegemonije, evidentno je da se progresivan intelektualni doprinos ne može svoditi na stigmatiziranje nacionalnog suvereniteta (u korist imperijalnog centra). Naravno, ostaje opasnost da će kroz historijski razvoj on ponovo ući u svoje devijantne forme; treba podsjećati na opasni potencijal koji nacionalni suverenitet nosi sa sobom, držati ga pod kontrolom, ali i dati mu podršku kad je ispravno usmjeren.

Ustanak 1789. nosio je u sebi mogućnost terora, ali samo su okorjeli zagovornici ancien régimea, poput De Maistrea, došli do zaključka da je taj najznačajniji događaj u modernoj historiji greška, do koje nije smjelo doći. Napredni umovi, poput Hegela, su shvatili da je pravo pitanje kako držati pod kontrolom djelatnu moć nacije (da ne pređe u teror), jer dobro koje je njen izlazak na historijsku pozornicu donio bilo je isuviše veliko da bi se odbacila.