Kako su partizani oslobodili Sarajevo: Valter, ilegalci i 16. muslimanska brigada

Datum 6. aprila u Sarajevu, a i u cijeloj državi, bremenit je simbolima i značenjima. Na taj dan je 1941. počelo bombardovanje grada, na taj dan je, zvanično, grad i oslobođen 1945, a 47 godina poslije, 1992, na taj dan počinje i agresija na Bosnu i Hercegovinu, te se računa i kao dan početka opsade Sarajeva.

Donosimo detaljan pregled 5. i 6. aprila 1945. u Sarajevu, iz knjige britansko-bosanskog historičara Marka Attile Hoarea Bosanski muslimani u Drugom svjetskom ratu.

Oslobođenje Srbije omogućilo je partizanima da pređu sa gerilskog na frontalno ratovanje. Vrhovni štab reorganizirao je snage koje su se nalazile nasuprot njemačkim snagama u sjevernim dijelovima Jugoslavije prvog januara 1945. godine – i podijelio ih u Prvu, Drugu i Treću armiju.

Na jugu je bio Osmi (dalmatinski) korpus, koji je prvog marta preimenovan u Četvrtu armiju. U centru je ostala Sarajevska grupa korpusa, a u neprijateljskoj pozadini narodnooslobodilačke vojske Hrvatske i Slovenije, koje su još imale svoju autonomnu komandu. Uprkos partizanskim aktivnostima, Wehrmachtova grupa armija “E” uspješno se povukla iz Grčke i Albanije kroz istočnu i centralnu Jugoslaviju preko rijeke Save, ali je zadržala Sarajevo u svom posjedu.

Nakon oslobođenja Mostara 14. februara, partizani su za tri sedmice oslobodili najveći dio istočne Bosne i istočne Hercegovine: Višegrad, Zvornik, Han-Pijesak, Vlasenicu, Srebrenicu, Bratunac, Goražde, Rogaticu, Jablanicu, Ostrožac i Konjic.

Time su došli nadomak Sarajevu, koje su partizanske snage okru živale sa tri strane: sjeveroistočno od grada u romanijskoj regiji bio je Treći (istočnobosanski) korpus, zapadno prema centralnoj Bosni bio je Peti (zapadnobosanski) korpus koji je bio stacioniran u Travniku, a na obroncima Bjelašnice, Treskavice i Jahorine prema jugu bio je Drugi (cr nogorsko-hercegovački) korpus. Ova tri korpusa u svom sastavu imali su sedam divizija sa 28 brigada. Sarajevo, dolinu Bosne i područje prema sjeveru branio je njemački 21. brdski korpus, sa dvije divizije, tri brigade, pet pukovnija i nekoliko manjih jedinica. Usto, u i oko Sarajeva bile  su raspoređene i tri ustaško-domobranske divizije. Ove snage dobile su i pojačanje u vidu Sedme SS divizije “Princ Eugen” koja je iz Slavonije premještena u Sarajevo.

Mjesni komitet je do marta 1945. godine preko svog operativca u Wehrmachtu došao u posjed kompletnog plana vanjske i unutrašnje odbrane Sarajeva, uključujući lokacije i konstrukciju bunkera, opreme i naoružanja branitelja. Plan je iznesen iz zgrade komande Wehrmachta. Potom je kurirskom vezom prebačen Petom korpusu koji je vršio pripreme za napad na grad. Ilegalci u domobranima prikupili su brojne druge korisne informacije. Na temelju tih informacija štabovi Petog korpusa i Desete divizije mogli su napraviti vrlo detaljne planove za napad. Po riječima jednog partizanskog obavještajnog oficira:

“Ucrtan je svaki bunker, utvrđenje, rov, položaji artiljerije, minska polja, žičane prepreke sa pismenom legendom o brojnom stanju posade, naoružanja, stavu posade prema NOP-u, te naznakom oružja ili oruđa sa kojim se utvrđenje, rov ili bunker može uništiti. Pored podataka o protivavionskim jedinicama i njihovim lokacijama, primali smo i podatke o jedinicama na Pašinom brdu, Grdonju, Zabrđu, Humu, Lemezovom brdu, Stupu, Mojmilu, Lukavici, Vracama, Zlatištu, Kobiljoj glavi, Trebeviću itd. Za svakog oficira, podoficira ovih jedinica dostavljeni su podaci o stavu prema NOP-u, kao i moralno-političko stanje jedinica u cjelini.”

U međuvremenu, nakon što su Nijemci otkrili da je plan ukraden, uhapšeno je 25 njemačkih oficira i 150 vojnika NDH, a njemački načelnik štaba u Sarajevu počinio je samoubistvo. Vrhovni štab se prvog marta preimenovao u “Generalštab Jugoslovenske armije” i započeo pripreme za operaciju oslobođenja Sarajeva. Partizani su oslobodili Goražde petog, a Rogaticu sedmog marta. Treći korpus, koji je dobio naredbu da izvrši pokret na Romaniju, s poteškoćama je savladavajući njemački otpor, oslobodio Sokolac 14. i 15. marta. U noći između 15. i 16. marta domobranska jedinica veličine čete raspoređena na Trebević prišla je partizanima i priključena je Trećoj udarnoj diviziji.

Generalštab je 17. marta  naredio spajanje komandi tri korpusa oko Sarajeva u jednu. Komande  korpusa pripojene su Operativnom štabu Sarajevske grupe korpusa pod zapovjedništvom Radovana Vukanovića, sa Slavkom Rodićem kao zamjenikom komandanta i Dragom Đukanovićem kao načelnikom štaba. Pod komandom Operativnog štaba bile su jedinstvene snage od oko 50.000 partizana koje su imale podršku ilegalne organizacije NOP-a u i oko Sarajeva, a nasuprot njima stajalo je oko 38.000 neprijateljskih vojnika. Trnovo je oslobođeno 23. marta. Nijemci koji su branili Sarajevo uglavnom su pripadali trupama 21.  brdskog korpusa. Među njima su bile 181. pješadijska, 369. i Sedma SS divizija i niz manjih jedinica – uključujući ustaške, domobranske i četničke jedinice – pod komandom generala Katnera.

Njemački 34. korpus, koji je bio raspoređen sjeverno od grada, izvršio je kontranapad između 19. i 23. marta s namjerom da raščisti njemačku odstupnicu, potiskujući Drugu partizansku armiju iz trebavsko-posavske regije i zauzimajući usput nekoliko gradova. Druga armija zbog toga nije mogla sudjelovati u sarajevskoj operaciji. Hitler je 20. marta odobrio povlačenje njemačkih snaga iz Sarajeva, ali su se Nijemci morali iz grada povlačiti pod partizanskom vatrom. U noći između 29. i 30. marta, snage Petog korpusa prešle su rijeku Bosnu kod Kaknja, ometajući njemačko povlačenje. Peti korpus je prešavši rijeku nastavio napredovanje prema njemačkim snagama sjeverno od glavnog grada.

Potiskujući Sedmu SS diviziju, partizani su oslobodili Vareš trećeg aprila. U međuvremenu, Treći korpus je napredovao prema Sedmoj SS diviziji s druge strane, preko Romanije. Gubici  koje je pretrpjela Sedma SS divizija ostavili su njemački 21. korpus u gradu bez rezervi. Za to vrijeme, Drugi korpus je kroz planine napredovao sa juga, zauzimajući nakratko vrh Trebevića trećeg aprila, da bi ga ustaše ubrzo vratile u svoj posjed. Treća udarna divizija oslobodila je Olovo trećeg aprila.

Mjesni komitet KPJ naredio je trećeg aprila udarnim grupama da stupe u završnu akciju oslobađanja Sarajeva. Preodjeveni u ustaške uniforme, pripadnici udarnih grupa patrolirali su gradom i držali pod prismotrom pokrete neprijateljskih snaga. Bili su pripravni da spriječe uništavanje civilne infrastrukture i spremni da pomognu vojnicima JA kada uđu u grad.

U noći 4. na 5. april, ilegalci NOP-a u domobranima organizirali su povlačenje s položaja svih protivavionskih baterija iz grada u predgrađe Stup. Sutradan je razoružan komandant jedinice zajedno s ustaškim simpatizerima, a oko hiljadu domobrana mobilizirano je u partizane. Drugi domobrani su u dogovoru s ilegalnim NOP-om prestali pružati otpor. Iste noći, između četvrtog i petog aprila, ustaše su deportirale 460 političkih zatvorenika u Jasenovac, gdje su kasnije pogubljeni. U ponoć petog aprila udarne grupe sarajevskog ilegalnog NOP-a stavile su pod kontrolu naselje Bistrik, u samom srcu Sarajeva. Konačni napad na grad počeo je petog aprila. Snage Trećeg korpusa nakon teškog napredovanja preko Romanije prišle su gradu sa istoka. 

Sa sjeveroistoka, preko Sedrenika i Bjelava u Centar je trebala ući 38. istočnobosanska divizija, koju su činile 17. majevička, 18. hrvatska i 21. tuzlanska brigada. Planirano je da 27. istočnobosanska divizija, u čijem su sastavu bile 16. muslimanska, 19. birčanska i 20. romanijska brigada, uđe sa istoka preko Vasinog Hana i Vratnika na Baščaršiju. To je bila najveća multinacionalna bosanskohercegovačka divizija, u čijem sastavu nisu bili samo muslimani i Hrvati, nego i oko 600 kosovskih Albanaca.

Snage  Drugog korpusa, koje su se borile na Trebeviću i Palama, trebale su da napreduju sa juga. Tridesetsedma sandžačka divizija trebala je preći sa Trebevića na Bistrik i napredovati prema Skenderiji, dok je bilo planirano da Treća crnogorska divizija oslobodi grad od Skenderije prema Ilidži, a 29. hercegovačka divizija trebalo je da blokira neprijateljsku odstupnicu prema sjeveroistoku. Konačno, Peti korpus je trebao napredovati iz pravca Zvijezde sjeverno od grada, preko Slatine i Koševa na Marindvor iako su na kraju njegove snage – Peta i Deseta krajiška divizija – skrenute ili  zadržane negdje i nisu učestvovale u borbama za grad. To je značilo da će napad predvoditi 27. istočnobosanska divizija.

U grad je prva ušla 16. muslimanska, vjerovatno s ciljem da se umiri  stanovništvo. Oko četiri sata poslijepodne petog aprila 16. muslimanska srela se na gradskoj kapiji na Vratniku s aktivistima ilegalnog NOP-a. Oni su partizane iz brigade informirali o tome gdje se nalaze njemački položaji i obavijestili ih da je domobranski garnizon, koji broji oko 400 ljudi, spreman da se preda. Ilegalci NOP-a su potom uveli 16. muslimansku u grad. Za to vrijeme su drugi aktivisti ilegalnog NOP-a sa simpatizerima iz muslimanske milicije odbacili njemačke snage sa starih gradskih zidina. Pripadnici ilegalnih udarnih grupa napali su i pobili njemačke vojnike koji su branili Vratnik; domobranski garnizon predao se bez borbe, a 16. muslimanska ušla je u grad kroz Vratničku kapiju oko 17:30 bez prolijevanja krvi. Narod je pozdravljao partizane kao oslobodioce i iznosio darove.

Oslobodioci su se tu sreli s Vladimirom Perićem Valterom i njegovom pratnjom, s kojim su dogovorili predstojeće korake. Dok je Miloš Zekić, komandant 27. istočnobosanske divizije držao improvizirani govor, 16. muslimanska napredovala je prema Baščaršiji, srcu Sarajeva. Tog dana u šest sati poslijepodne 16. muslimanska stupila je u prve borbe s njemačkim snagama u gradu, u blizini Vijećnice. Ilegalci NOP-a zauzeli su centralu, Željezničku stanicu, vijadukt i zapovjedništvo Trećeg zbornog područja da bi spriječili neprijatelja da ih u povlačenju uništi. Partizanski prvoborci i historičari 16. muslimanske brigade, Ahmet Đonlagić i Ćamil Kazazović pišu:

“Da je centrala radila i bila u našim rukama, Štab brigade je zaključio po tome što su ulice i većina zgrada bile osvijetljene.”

Cijelog tog dana 27. i 38. divizija borile su se s Nijemcima koji su se povlačili od Vijećnice prema Marindvoru. Do pola osam uvečer Stari grad i centar sjeverno od Miljacke bili su u partizanskim rukama. U međuvremenu, oko pet sati poslijepodne, 37. sandžačka divizija konačno je oslobodila Pale, a do šest sati i vrh Trebevića te se oko devet sati navečer spustila na Bistrik. Dok su partizani napredovali duž obje obale Miljacke, posljednje njemačke trupe opkoljene u centru grada nakon teških borbi uspjele su se probiti iz okruženja oko ponoći, iako su im partizani uništili četiri tenka. Nijemci su oko pet ujutro šestog aprila napustili kasarnu i Željezničku stanicu i povukli se prema Ilidži i dalje. Peta crnogorska brigada ušla je u grad sa juga, preko Vraca, Sedma crnogorska omladinska brigada oslobodila je Ilidžu i Vrelo Bosne. U osam ujutro grad je bio slobodan.

Ilegalci sarajevskog NOP-a osujetili su napore Nijemaca da unište civilnu infrastrukturu Sarajeva prije povlačenja, kao i ustaške napore da  iznesu dokumente i artefakte iz Zemaljskog muzeja. Nijemci i ustaše ipak su uspjeli uništiti neke objekte, kao što je magacin oružja na Humu.

Nakon što se uvjerio da su električna centrala i Pošta na Obali sigurni, Valter je pozvao vatrogasnu brigadu da ugasi vatru u Fabrici duhana. U  noći između petog išestog aprila kod Fabrike duhana na Valtera i njegovu grupu otvorena je vatra. Ironija je htjela da je ovaj genij ilegalne organizacije greškom pomislio da na njega pucaju njegovi. Pozvao je “partizane” da zaustave vatru koja je potom pojačana. Valtera je pogodio geler minobacačke granate od kojega je poginuo na licu mjesta.

Valter nije doživio da ujutro šestog aprila, na godišnjicu napada Sila osovine na Jugoslaviju, vidi oslobođeno Sarajevo. Čudnom koincidencijom, Bosna i Hercegovina je dobila međunarodno priznanje istog datuma 47 godina kasnije.

Jedan od veterana 16. muslimanske brigade bio je ogorčen zbog propusta komunista da priznaju vodeću ulogu njegove jedinice u sarajevskoj operaciji. Ibrahim Lojić, komandant Četvrtog bataljona 16. muslimanske brigade, izjavio je pola stoljeća kasnije:

“Mislim da je 6. april proglašen danom oslobođenja Sarajeva zato što 5. aprila u grad nije ušla nijedna od srbijanskih, srpskih ili crnogorskih jedinica, a bilo bi ‘nepodobno’ da se kaže da je baš muslimanska brigada oslobodila Sarajevo, srce Bosne. Zbog čega, to je bar danas svakome jasno. Čekao se 6. april da spomenute partizanske jedinice uđu u Sarajevo, pa da se ozvaniči njegovo oslobođenje (...) Da je kojim slučajem neka druga partizanska brigada uradila ono što je uradila 16. muslimanska, siguran sam da bi njen komandant i njeni borci pokupili slavu besmrtnih junaka i narodnih heroja. Ovako, mi smo ostali  bukvalno u zapećku...”

Dok je u gradu bjesnila bitka, Peti korpus nastavio je napredovanje prema sjeveru, razoružavajući ostatke četnika i milicija koje su sustigli. U selu Košara, Deseta krajiška divizija iznenadila je četničkog vojvodu iz istočne Bosne Gojka Borotu i likvidirala i njega i njegov štab. Deseta krajiška je potom oslobodila Vogošću, Ilijaš, Brezu, Podlugove, Semizovac, Rajlovac, Reljevo i Visoko.

U Visokom su Nijemci izgubili sav ugled kod stanovništva  kada su 29. jula 1944. godine na zahtjev četnika razoružali mjesnu muslimansku miliciju. UNS-ov izvještaj iz septembra zabilježio je:

“Zbog ovog događaja vlada u čitavom mjestu velika napetost, a ogorčenje širih narodnih slojeva prema Niemcima poprimilo je do sada neviđenih razmjera.”

U Visokom su se domobranske snage pridružile partizanima i građanstvu u napadu na Nijemce.175 Peti korpus i 29. hercegovačka divizija nekoliko dana kasnije oslobodili su Kiseljak, Kakanj i Busovaču.

Oslobođenje Sarajeva bilo je povod za koordinirani niz slavljeničkih patriotskih izjava regionalnih tijela vlasti, nesumnjivo uokvirenih u isti ideološki model. Dan nakon oslobođenja “narod sreza Bosanski Petrovac” poslao je pozdravni telegram Predsjedništvu ZAVNOBiH-a:

“Sa našeg velikog manifestacionog zbora, održanog u porušenom gradu Bos. Petrovcu, narod ovog kraja šalje Vam srdačne pozdrave povodom oslobođenja prestolnice naše uže domovine Bosne i Hercegovine.”

Pismo je završavalo sloganima:  “Živio naš prvi narodni demokratski bosansko-hercegovački parlament! Živio slobodno Sarajevo! Smrt fašizmu-sloboda narodu!”

Slični pozdravi upućeni su i od “naroda sreza Drvar”:

“Naše Sarajevo neće biti više izvor smutnja među narodima, već kula svetilja, koja će nam obasjavati put do konačne pobjede nad svim narodnim neprijateljim i biti izvor ideje za rod i bratstva naših naroda i naših pokoljenja. Živjelo jedinstvo naroda Bosne i Hercegovine! Živjela demokratska federativna Jugoslavija!”

Od “naroda Grahovskog sreza”: “Vama, kao vrhovnom pretstavništvu naroda Bosne i Hercegovine, šaljemo pozdrave, oduševljeni i presretni povodom oslobođenja Sarajeva, prestolnice naše nove uže domovine Bosne i Hercegovine!”

Oslobođenje Sarajeva bilo je povod i za patriotski zanos bosanskohercegovačke partizanske štampe. Oslobođenje je objavilo devetog aprila: “Došao je željno očekivani čas! Nad našom ponosnom Bosnom i Hercegovinom zasjala je puna svjetlost slobode. Raskidani su najteži okovi koji su sputa vali narod Bosne i Hercegovine u njegovim oslobodilačkim naporima. Uništeno je najveće gnijezdo švapskih otrovnica i njihova ustaško-četničkog nakota (...) Sarajevo, srce Bosne i Hercegovine, danas opet slobodno bije!”

Partizani su dva dana poslije oslobođenja u Sarajevu organizirali veliki narodni zbor. Oslobođenje je objavilo da se “50.000 građana slobodnog grada Sarajeva” okupilo da čuju slavljeničke govore. Jedan od govornika bio je Neđo Zec koji je u ime Srba u Sarajevu izjavio da “naše lijepo Sarajevo postaje centar slobodne, demokratske federalne Bosne i Hercegovine”.

Front Slobode objavio je 15. aprila: “Ljubav kod boraca i rukovodilaca prema Sarajevu bila je ogromna. U tom pogledu nije bilo razlike među Bosancima, Srbijancima i Arnautima. Svuda su odjekivale pjesme na našem i arnautskom jeziku, pjesme u kojima se pjevalo o drugu Titu i borbi. (...)  Tako je Sarajevo, glavni grad federalne Bosne i Hercegovine, poslije 4 godine mraka i ropstva, oslobođeno. Oslobođenje Sarajeva je utoliko značajnije što je palo na šesti april, na dan kada je 1941. godine Jugoslavija bila napadnuta od pobješnjelog njemačkog i talijanskog fašizma. U srcima svakog građanina Sarajeva šesti april 1945. ostaće kao najljepši i najsvjetliji događaj u životu.”

Značajan dio stanovništva Sarajeva pristupio je partizanima nakon oslobođenja. Po jednom izvoru, više od 9.000 mladića i djevojaka pristupilo je Jugoslavenskoj armiji dan nakon oslobođenja, a gotovo svaki deseti od njih poginuo je u sedmicama koje su slijedile.

U okviru operacije  oslobođenja Sarajeva zarobljeno je oko 10.000 domobrana, ustaša i policajaca NDH. Nekoliko hiljada domobrana mobilizirano je u Jugoslavensku armiju.

Valterovoj sahrani 10. aprila 1945. godine prisustvovalo je  15.000 Sarajlija. Partizani su zatekli glavni grad Bosne i Hercegovine temeljito opljačkan i vandaliziran. Ukupni gubici Sarajeva u Drugom svjetskom ratu, po jednoj studiji, iznose 10.961 ili 12,9 posto predratnog gradskog stanovništva. To je svaki osmi Sarajlija, što je iznad jugoslavenskog prosjeka.

Zanimljivo je da je ovaj broj gotovo jednak broju žrtava u Sarajevu u ratu između 1992. i 1995. godine (u odnosu na broj stanovnika broj žrtava u Drugom svjetskom ratu je, naravno, relativno veći). Ovi brojevi ne obuhvataju one koji su ubijeni ili poginuli kao pripadnici kolaboracionističkih snaga, odnosno one koje su ubili komunisti. Najveći dio žrtava okupatora i njihovih saradnika čine Jevreji (7.092), zatim Srbi (1.472), Bošnjaci (412), Hrvati (106) i ostali (34). Od 1.890 ubijenih sarajevskih partizana 821 njih bili su Srbi, 499 Bošnjaci, 316 Jevreji, 189 Hrvati i 65 ostali.

Ukupno se 6.000 Sarajlija borilo u partizanima prije oslobođenja grada, a još nekoliko hiljada stupilo je u borbu nakon toga. Glavna željeznička radionica sama je dala 430 boraca Narodnooslobodilačke vojske i još oko 400 vojnika za garnizon.Nekih 15.000 članova ilegalnog NOP-a učestvovalo je u borba ma u aprilu 1945. godine, od kojih je svaki deseti bio naoružani borac.