Janez Janša i umjetnost comebacka: Triput premijer, na čelu stranke 33 godine

Hoće li se Slovenci ikada riješiti Janeza Janše? Ovaj čovjek – čija politička karijera već nadmašuje onu Mila Đukanovića, a može se mjeriti s onom Aleksandra Lukašenka – ne napušta pažnju slovenačke i regionalne javnosti od kraja ’80-ih  prošlog stoljeća. Otkada je, 1989. godine, bio suosnivač Slovenske demokratske stranke (SDS), najveće desničarske stranke u zemlji, Janša je nezaobilazna politička figura. Nakon što je Slovenija stekla neovisnost 1991. godine, Janša je tokom 1990-ih obavljao razne javne funkcije, uključujući ministra obrane i ministra vanjskih poslova.

On je jedini slovenački političar koji je tri puta bio premijer. Prvo, od 2004. do 2008. godine, a zatim od 2012. do 2013. godine, kada je njegova druga vlada pala nakon izglasavanja nepovjerenja. U martu 2020. godine, Janša je po treći put postao premijer Slovenije, vodeći koalicijsku vladu sa Novom Slovenijom – Kršćanskim demokratima (NSi), Strankom modernog centra (SMC) i Demokratskom strankom penzionera Slovenije (DeSUS).

Janša je politička konstanta s nizom povrataka. S nevjerovatnom upornošću vraćao se nakon gubitka izbora, nakon izglasavanja nepovjerenja i iz zatvora. Dva puta je uhapšen. Godine 1989. zatvoren je zbog kritikovanja Jugoslovenske narodne armije, a 2014. godine osuđen je za korupciju povezanu sa skandalom oko nabavke opreme za odbranu. U martu 2015. godine Ustavni sud Slovenije poništio je osuđujuću presudu Janezu Janši, što je dovelo do njegovog puštanja iz zatvora. Pet godina kasnije, ponovo je postao premijer.

Njegovom naizgled beskrajnom prisustvu na slovenačkoj političkoj sceni doprinosi činjenica da je trenutno jedan od najdugovječnijih stranačkih lidera u Evropi. Janša je lider svoje stranke od 1993. godine i ova gotovo autoritarna vladavina daje mu izrazitu prednost da ostane neizbježan igrač u svakom izbornom ciklusu. Budući da SDS ima najveće članstvo i stabilnu biračku bazu, svaki izbori su mogućnost za ponovni povratak na vrh.

U martu 2026. Janša je tijesno izgubio izbore od Pokreta za slobodu (GS), kojeg predvodi Robert Golob, biznismen i sadašnji premijer Slovenije. Prethodna Golobova vlada je formirana uz podršku Socijaldemokrata (SD) i Ljevice, ali i postizbornim spajanjem sa strankama lijevog centra koje su predvodila dva bivša premijera – Lista Marjana Šareca (LMŠ) i Stranka Alenke Bratušek (SAB).

U trenutku pisanja ovog teksta nije jasno da li će Janša uspjeti da formira Vladu ili će to ponovo poći za rukom Golobu. Ali čak i ako ne uspije da formira vladu, Janša ne može biti nezadovoljan rezultatom. Uz izlaznost koja je ostala na visokom nivou, kao i na izborima 2022. godine, Janša je dobio gotovo 46.000 glasova više nego 2022, na izborima na kojima je dobio 60.000 glasova više nego 2018. godine. Taj porast od 105.000 glasova donio mu je samo tri mjesta više u odnosu na 2018, ali je njegov SDS ostao pojedinačno najjača stranka.

Do 2022. godine slovenačka politika kreće se u jasnim ciklusima. Janšinu vladavinu obično prekidaju liste s novim licima iza sebe. Ove stranke, nekad nazvane i po imenima njihovih osnivača, kojima često nedostaje i osnovna infrastruktura, ostvarivale su odlične rezultate privlačeći dobar dio protestnih, neopredijeljenih glasova. I dok su neki ovaj fenomen proglasili zrelošću slovenačkog društva koje odbija konsolidaciju partijskog sistema tražeći, umjesto toga, rješenja u novim ljudima, drugi su opominjali da jedan dio slovenačke “duboke države” želi na svaki način spriječiti Janšinu pobjedu. Ovi su skretali pažnju na činjenicu da se većina ljudi uključenih u osnivanje ovih partija može povezati sa Milanom Kučanom, tačnije sa organizacijom Forum 21 koju je osnovao, a koja je služila kao rasadnik za ove dijelom stranke, a dijelom pokrete.

No, stvaranje političkih pokreta koji okupljaju ljude oko ideja antikorupcije, tehnokratije i radikalnog centrizma,čija je uloga da nude lični integritet kao zamjenu za ideologiju ima ograničen domet i trajanje. Činilo se da je Robert Golob čovjek koji bi mogao da premosti ove nedostatke. Golob je bio uspješan direktor državne kompanije za trgovinu energijom do novembra 2021. godine, kada mu mandat nije obnovljen. Ulaskom u politiku, postao je personifikacija borbe protiv vladine kontrole, jašući na strahu velikog broja do tada neopredijeljenih birača od Janšinih nastojanja da ograniči slobodu medija i nezavisnost pravosuđa te čvršće kontroliše državne kompanije. Kada je preuzeo vanparlamentarnu zelenu stranku Z.Dej i pretvorio je u Pokret za slobodu, Golob je objavio rat partitokratiji. Pozivajući na zajedničku platformu s organizacijama civilnog društva, najavio je da će njegov pokret promijeniti slovenačku političku kulturu.

To je postiglo visoku mobilizaciju birača koja je Golobu 2022. donijela prevagu. No, slična je visoka mobilizacija 2026. posla za rukom i Janši. Statistike o opredjeljenju birača otkrivaju trendove koji dugoročno idu u korist desnici, sa većinom mladih glasača na strani Janše, a većinom starih na strani Goloba. Janši na ruku idu i globalna politička gibanja, jer je on dio desne osovine koja hoće preuzeti vlast nad Evropom i koja intenzivno sarađuje razmjenjujući ne samo podršku već i izraelske političke konsultante. Osim ukoliko se u SDS-u ne pojavi novi lider, a vjerojatno neće jer je stranka postala svojevrsni kult ličnosti, Janša zadržava šansu da postane premijer i po četvrti put, bilo 2026, ili nešto kasnije.

Za Bosnu i Hercegovinu – to znači još jedna evropska vlada koja pruža bezuvjetnu podršku Miloradu Dodiku. Relacija Dodika i Janše ide na dva kolosijeka. Prvi je onaj radikalno desni u kojem SNSD traži podršku za nezavisnost, odnosno za to da vječno ostane na vlasti, jer je navodno jedini koji može kontrolisati rast političkog islama u Bosni. Drugi je onaj nikada do kraja razjašnjeni dio koji se ogleda u imovini lica povezanih s Dodikom u Sloveniji. Nažalost, ni jedno ni drugo ne predstavlja interesovanje političkog Sarajeva koje, i pored brojnih ličnih i privrednih kontakata, Ljubljanu nije ni doživljavalo kao interesantnu destinaciju za lobiranje ili širenje uticaja.