Okrivi London: Britanski uticaj u BiH kao brend

Britanski uticaj na Balkanu! Eto jedne sintagme od koje zadrhti duša svakog srpskog političkog analitičara. Još od 19. stoljeća i nadmetanja Rusije i Britanije oko osmanskog naslijeđa na Balkanu, od Nikole Pašića i ponude za proširenje Kraljevine Srbije na Bosnu i Dalmaciju, od škotskog historičara Seton-Watsona i njegovog zalaganja za stvaranje, a kasnije i federalno preuređenje prve Jugoslavije, puča i sloma 1941. godine, “izdaje” Draže Mihailovića, stvaranja druge Jugoslavije, demonstracija Devetog marta, Carringtonove konferencije i Badinterove komisije... ne postoji značajniji istorijski događaj u kojem se ne vidi britanski uticaj.

Milorad Ekmečić, jedan od najuticajnijih srpskih historičara, vidio je svo britansko djelovanja na Balkanu kao suštinski antirusko, pa onda, konsekventno tome, i antisrpsko, jer se Srbe doživljavalo kao saveznike Rusa. Zato pitanje koje je prije nekoliko mjeseci postavio komentator Politike, “zašto London okuplja neprijatelje Srbije” ne čudi. To je, naprosto, opšte mjesto srpskog političkog komentara.

Analize i oštre kritike koje dolaze iz Hrvatske ili od bosanskohercegovačkih Hrvata mnogo su rjeđe i nisu dio mainstreama, nego su dio diskursa radikalne desnice. Samim tim, ona svoje uporište traže u marginalnim tumačenjima historijskih epizoda. Britaniji se pripisuje embargo na oružje uveden za zemlje bivše Jugoslavije u septembru 1991, izbijanje sukoba između Armije BiH i HVO-a 1993, želja za stvaranjem treće Jugoslavije, kočenje pristupa Hrvatske u EU.

Konspirolog Davor Domazet Lošo, na način jedino njemu jasan, u nastojanjima Britanije na Balkanu vidi projekciju uticaja okultnih sila. Tome svakako doprinosi i posebno mjesto koje Britanija zauzima u savremenoj zavjerologiji. U ovom domenu interpretacije stvarnosti, zahvaljujući činjenici da su se mnoga značajna okultna društva 19. stoljeća formirala ili izgradila uticaj u Ujedinjenom Kraljevstvu, ne čini se da je bilo kada pogrešno ili logički nemoguće ubaciti utjecaj Krune na zbivanja u svijetu.

Nakon što su SAD napustile politiku aktivnog suprotstavljanja ruskome uticaju na Balkanu – mada je veliko pitanje koliko se tom uticaju suprotstavljala, a koliko ga je prizivala i tolerisala kako bi smanjila evropski – Velika Britanija se u Sarajevu percipira kao sigurnosni ventil koji bi mogao ako ne zamijeniti američki a onda pomoći da se ruski i kineski suzbiju.

Baš su iz Sarajeva prošle godine upućeni zahtjevi da se u BiH razmjeste britanske trupe, jer da će se na taj način spriječiti secesionističke tendencije Milorada Dodika i omogućiti suprotstavljanje ruskom uticaju. Kao rezultat ovih zahtjeva, ojačan je britanski kontingent EUFOR-a. Dio je to šireg lobističkog angažmana kojim se hoće sačuvati postojeći britanski upliv na pristup BIH NATO-u. Nesumnjivo je da je ovaj angažman inspirisan ulogom Londona u ratu u Ukrajini, gdje je demonstrirao svoju mogućnost da i van okvira NATO-a pruži značajnu tehničku i obavještajnu pomoć. Premda londonski đak Zlatko Hadžidedić u britanskom uticaju vidi nametanje ideje o podjeli BiH, čiji korijen nalazi u Lisabonskoj konferenciji iz 1992. godine i djelovanju cijelog niza britanskih diplomata aktivnih u devedesetim, on u ovoj kritici ostaje usamljen.

No, kakav je uticaj Britanaca u poslijeratnoj BiH nije sasvim jasno. Jedan razlog tome je što se o njemu malo govori, a drugi što je želja bosanskohercegovačke i srbijanske javnosti za njim možda i veća od njega samog. Takva pozicija je britanskim diplomatima davala netipično jak pristup političkim procesima, kako na lokalnoj političkoj sceni tako i unutar međunarodne zajednice.

Britancima je na ruku išla i bolja kalibracija britanske meke moći od one kakvu su imali njihove evropske ili američke kolege. Dok su svoje razvojne ili kulturne projekte Amerikanci i Evropljani koristili ili tako da ih potpuno kontrolišu, ili kao vježbe u rasipanju novca, dotle britanski projekti postepeno grade mreže kontakata putem inicijativa koje suštinski oblikuju rad pravosudnih i sigurnosnih institucija, odnosno političkih partija. U tom smislu djeluju AIRE Centar za vladavinu prava na Zapadnom Balkanu, Fondacija Westminster, program stipendija Chevening kao i program posjeta koji organizira Britanska ambasada, poznat kao fellowship program.

Britanci su inicirali i snažno podržali Reformsku Agendu 2015–2018. Iako je ni godinu dana ranije optuživao Britance da upravljaju protestima u Tuzli, Milorad Dodik je pristao na to da se u kabinet Željke Cvijanović, tada premijerke RS-a, instaliraju britanski savjetnici. U periodu 2019–2021 britanski će savjetnici igrati i značajnu ulogu u kabinetima sarajevske kantonalne vlade.

To nam govori da je britanska diplomatija, u kontekstu međunarodnog prisustva u BiH, bila hrabrija od ostalih. Dok su drugi birokratizirali procese konsultantske podrške ministarstvima i vladama, Britanci su, interno nazivajući ove projekte „podrškom reformski osviještenim vladama“, instalirali ljude kojima su dužnosnici vjerovali. Za razliku od drugih, Britanci su sa lakoćom okupljali one koji stvarno donose odluke u bosanskohercegovačkom političkom sistemu. Takva okupljanja su se dešavala na širom Jugoslavije, od Brda Kranj, Neuma, Teslića, ali i u (u to vrijeme) popularnom sarajevskom baru Blind Tiger gdje je ambasador Matthew Field imao svoj stammtisch okupljajući različite interlokutore.

No, ovi projekti nisu rezultirali čvršćim političkim ili ekonomskim povezivanjem sa Ujedinjenim Kraljevstvom. Recimo, u sklopu Reformske Agende 2015–2018 postojala su nastojanja da se neke britanske kompanije intenzivnije involviraju u poslovanje domaćih telekoma. Ova nastojanja su, ne toliko krivicom domaćih aktera koliko nesaglasnostima unutar međunarodnog prisustva u BiH, završila neuspjehom.

Sve nas ovo navodi na zaključak da je britanski uticaj pravilno shvatiti kao brend. Dokaza o upravljanju procesima je malo, ali je uvjerenje ljudi – kako na najvišim funkcijama tako i onih bez ikakve funkcije – u to da je on moćan vrlo realno. Zato se britanski uticaj ne propituje već podrazumijeva. To daje britanskim diplomatima specifičnu poziciju koja im omogućava da uvijek budu shvaćeni ozbiljno. Ali da se razumije koliko se ta pozicija zaista koristi da se unaprijede ciljevi i interesi, želje i nastojanja Velike Britanije, a koliko je usklađena s interesima građana balkanskih država na Balkanu – još uvijek je prilično teško.