Negiranje embarga: Pokušaji revizije ratne stvarnosti u Bosni i Hercegovini

U našem javnom prostoru se u posljednje vrijeme ponovo se aktuelizira pitanje embarga na uvoz oružja tokom rata 1992–1995. godine. Ova tema, sudeći po nekim skorijim javnim istupima, maliciozno se koristi kao argument u širim raspravama o karakteru rata, međunarodnoj ulozi i odgovornosti, ali i o unutrašnjim odnosima u zemlji. Posebno je iritantna i zlonamjerna teza prema kojoj Bosna i Hercegovina navodno „nije imala embargo na uvoz oružja“. Takve tvrdnje zahtijevaju ozbiljan, argumentiran i kontekstualiziran odgovor.

Embargo na uvoz oružja, koji su uvele Ujedinjene nacije (UN), Rezolucijom Vijeća sigurnosti 713, 1991. godine, odnosio se na cijelo područje tadašnje SFRJ, a njegov efekt je u praksi imao duboko asimetrične posljedice. Dok su pojedine zaraćene strane raspolagale naslijeđenim arsenalima bivše JNA, međunarodno priznata država Bosna i Hercegovina suočila se s ograničenim pristupom naoružanju u trenutku kada je njen teritorij bio izložen oružanoj agresiji. Upravo u toj činjenici leži ključ razumijevanja zašto je pitanje embarga i danas politički osjetljivo i može poslužiti zlonamjernoj manipulaciji javnog mnijenja.

Aktuelizacija ove teme stoga nije puko historijsko prisjećanje, nego dio savremenih narativa koji nastoje reinterpretirati ratne okolnosti, diskreditirati najreprezentativnije bosanskohercegovačke lidere iz perioda agresije, relativizirati međunarodne odluke ili osporiti neravnopravan položaj u kojem se Bosna i Hercegovina nalazila početkom rata. U tom kontekstu, nužno je razmotriti pravne, političke i vojne aspekte embarga, kao i razliku između formalno-pravnog režima zabrane i realnih mogućnosti njegove primjene ili zaobilaženja.

U tom smislu, najprije je potrebno jasno razdvojiti normativni okvir od stvarnih političko-vojnih okolnosti na terenu. Rezolucija Vijeće sigurnosti 713, usvojena 25. septembra 1991. godine, formalno je uspostavila opšti embargo na isporuke oružja i vojne opreme na prostor tadašnje SFRJ. U trenutku njenog donošenja, Bosna i Hercegovina još uvijek nije bila međunarodno priznata država, ali je nakon referenduma i priznanja u aprilu 1992. godine postala punopravni subjekt međunarodnog prava, bez mogućnosti da samostalno nabavlja sredstva za vlastitu odbranu. Upravo tu nastaje suštinski paradoks: međunarodno priznata država bila je vezana mjerom koja je uvedena u drugačijem političko-pravnom kontekstu.

Asimetrija u efektima embarga proizlazila je iz činjenice da je ogromna većina naoružanja i vojne infrastrukture bivše JNA ostala pod kontrolom struktura koje su djelovale protiv teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine. Time je formalno neutralna mjera u praksi proizvela duboko neravnopravan odnos snaga. Dok su jedne strane raspolagale teškim naoružanjem, logističkim kapacitetima i organizovanom vojnom strukturom, legalne institucije Republike Bosne i Hercegovine bile su prisiljene organizirati odbranu u uslovima oskudice, improvizacije i međunarodnih ograničenja.

Tvrdnja da „nije bilo embarga“ najčešće se oslanja na činjenicu da su tokom rata postojali kanali za nabavku naoružanja, uključujući i kršenje embarga od strane pojedinih aktera. Međutim, postojanje ilegalnih ili polulegalnih tokova snabdijevanja ne znači da embargo nije postojao. Naprotiv, sama potreba za tajnim kanalima potvrđuje postojanje formalne zabrane. U međunarodnopravnom smislu, režim embarga bio je na snazi sve do njegove izmjene i ukidanja sredinom 1990-ih godina, a svako njegovo zaobilaženje odvijalo se izvan legalnog okvira.

Politička dimenzija embarga dodatno komplikuje savremene interpretacije. Tokom rata vođene su intenzivne diplomatske rasprave o njegovoj opravdanosti, uključujući i inicijative da se Bosni i Hercegovini omogući pravo na samoodbranu u skladu s Poveljom UN-a. U pojedinim zapadnim državama postojale su snažne političke i akademske rasprave o tome da li embargo, iako formalno neutralan, de facto produžava sukob i pogoduje agresoru. Ove rasprave svjedoče da pitanje embarga nikada nije bilo jednostavno, niti svedivo na crno-bijele interpretacije.

Vojni aspekt dodatno potvrđuje značaj ove teme. Neravnopravan početni položaj uticao je na strategiju odbrane, dinamiku sukoba i humanitarne posljedice rata. Nedostatak adekvatnog naoružanja u ranim fazama rata imao je direktne implikacije na sposobnost zaštite civilnog stanovništva i teritorijalne cjelovitosti države. U tom kontekstu, rasprava o embargu nije samo pravna ili politička, nego i moralna.

Zato je nužno insistirati na preciznosti pojmova. Embargo je postojao kao međunarodna pravna mjera. Njegova primjena bila je selektivno efikasna i u praksi asimetrična. Njegovo zaobilaženje nije negacija njegovog postojanja, nego potvrda njegove restriktivnosti. Svako drugačije predstavljanje ove činjenice pojednostavljenje je koje otvara prostor za manipulaciju.

Savremena aktualizacija pitanja embarga stoga zahtijeva hladan, dokumentovan i argumentiran pristup. Umjesto politiziranih i senzacionalističkih tvrdnji, javni diskurs treba počivati na činjenicama: na sadržaju rezolucije, na međunarodnopravnom statusu Bosne i Hercegovine, na realnom odnosu snaga na terenu i na širem geopolitičkom kontekstu ranih devedesetih godina. Samo takav pristup može doprinijeti odgovornom suočavanju s prošlošću i spriječiti instrumentalizaciju historijskih tema u dnevno-političke svrhe.

Najadekvatniji pristup ovoj temi, koji ima potencijal dekonstrukcije zlonamjernih i manipulativnih narativa, jeste dokumentovanje. Stoga je prikladno prezentirati pregled ključnih dokumenata (primarno rezolucija) koji su doneseni u vezi embarga na uvoz oružja u Bosna i Hercegovina/bivšu SFRJ – a koji su ostavili posljedice i tokom rata 1992–1995. Pregled obuhvata najvažnije međunarodne odluke:

Rezolucija VS UN brt. 713 (25. septembar 1991.) – prva rezolucija koja je uvela „opšti i potpuni embargo na sve isporuke oružja i vojne opreme Jugoslaviji“. Ova rezolucija odnosila se i na BiH, jer do tada BiH nije bila međunarodno priznata.

Rezolucija VS UN br. 727 (8. januar 1992.) – ovom rezolucijom embargo iz Rezolucije VS UN-a br.713. proširen je i primijenjen i na republike (države) koje su se tada odvajale od Jugoslavije, što je značilo da embargo važi i za nove države (uključujući Bosnu i Hercegovinu).

Rezolucija VS UN br. 757 (30. maj 1992.) – nametnula je dodatne sankcije protiv Savezne Republike Jugoslavije (Srbija i Crna Gora), ali je nastavljen i embargo na oružje/isporuke oružja.

Rezolucija VS UN br. 770 (13. august 1992.) – potvrđuje niz ranijih rezolucija (uključujući 713, 727, 757...) i u kontekstu BiH naglašava potrebu da se poštuje humanitarno pravo, dok se embargo na oružje i dalje primjenjuje.

Rezolucija Generalne skupštine UN br. 47/121 (18. decembar 1992.) – rezolucija Generalne skupštine UN-a koja se odnosi na situaciju u BiH; u njoj se razmatra pitanje embarga i apeluje na razmatranje izuzeća BiH iz embarga.

Rezolucija VSUN br. 1021 (22. novembar 1995.) – rezolucija kojom je, nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma odlučeno da embargo na isporuku oružja i vojne opreme bude ukinut – postupno, uz privremena ograničenja (teško oružje, municija, teška oprema, avioni i helikopteri).

Rezolucija VS UN br. 1074 (1996.) – formalno je ukinula preostale mjere embarga i sankcija prema bivšoj Jugoslaviji/republikama, u skladu sa provedbom odredbi Dejtonskog sporazuma.

Tokom agresije na BiH, UN je donosio i druge rezolucije koje se nisu direktno odnosile na embargo, ali su uticale na situaciju (no-fly zone, safe areas, međunarodne intervencije, itd.). Dakle, kontekst sankcija/oružanih ograničenja bio je znatno širi.

Također, u kontekstu evropskih sankcija: EZ (kasnije EU) je još 1991-1992 uvela embargo na oružje za cijelu bivšu Jugoslaviju.

Cijelim tokom agresije na BiH ulagani su napori i podnošene inicijative za ukidanje embarga. Pokrenuta je ali nije usvojena – inicijativa za izuzeće Vlade Republike BiH iz embarga: ovo potvrđuje nacrt rezolucije S/25997 od 29. juna 1993. koja, prema raspoloživim informacija, nije dobila potrebnu podršku. Također su, politički (a ne formalno), vršeni pritisci (npr. od zvaničnika SAD, parlamentaraca) da se embargo izmijeni ili da se omogući pomoć BiH.

Pokušaji da se embargo ukine, kroz rezolucije, inicijative i apele, ukazuju na to da je već tada međunarodna zajednica bila svjesna da embargo ima katastrofalne posljedice za civile i odbranu BiH. Ipak za sankcije i embargo postojali su određeni izuzeci, što je često bilo predmet debate i kontroverzi – npr. za UNPROFOR, “sigurnosne zone (safe areas)“, humanitarne letove, što je uticalo na percepciju pravednosti i efikasnosti embarga.

Rezolucije Vijeća sigurnosti kojima je uveden embargo na oružje (prije svega Rezolucija br. 713, 1991. godine, a kasnije i prateće rezolucije) donesene su na osnovu Poglavlja VII Povelje UN-a.

Zbog narativa koji relativiziraju obavezujući karakter rezolucija i zbog formalno-pravne dosljednosti, neophodno je, napomenuti da je njihov karakter utvrđen Poveljom UN-a, međunarodnim ugovorom koji obavezuje sve države članice. Države članice UN-a su, u skladu sa članom 25. Povelje, saglasne u prihvatanju i izvršavanju odluka Vijeća sigurnosti UN-a.

U poglavlju VII Povelje UN-a (čl. 39–51) utvrđeno je da rezolucije donesene na osnovu ovog poglavlja (u slučaju: prijetnje miru, narušavanja mira, akta agresije) imaju obavezujući karakter i mogu uključivati: sankcije (čl. 41), upotrebu sile (čl. 42), obavezujuće embarga, mjere i zabrane.

U članu 103. Povelje UN-a utvrđeno je da u slučaju sukoba između obaveza članica prema ovoj Povelji i njihovih obaveza prema bilo kojem drugom međunarodnom sporazumu, obaveze prema ovoj Povelji imaju prvenstvo.“ Time se osigurava primat rezolucija Vijeća sigurnosti nad drugim međunarodnim obavezama država.

Direktne pravne posljedice rezolucija koje su se odnosile na embargo na uvoz u oružja u BiH odnosile su se na to da su sve države članice UN-a bile međunarodnopravno obavezne da: ne izvoze oružje u BiH, spriječe tranzit oružja i da ne pomažu zaobilaženje embarga. Neispunjavanje ovih obaveza predstavljalo bi povredu međunarodnog prava.

Zaključno, pitanje embarga na uvoz oružja tokom rata 1992–1995. godine ne može se svoditi na pojednostavljene tvrdnje niti na dnevnopolitičke interpretacije, pogotovo se ne bi trebao koristiti u manipulativne svrhe zlonamjernog karaktera. Dokumenti Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija, doneseni na osnovu Poglavlja VII Ujedinjene nacije, nedvosmisleno potvrđuju da je embargo postojao, da je bio pravno obavezujući i da je važio i za međunarodno priznatu Bosnu i Hercegovinu. Svaka drugačija tvrdnja ne predstavlja alternativno tumačenje, nego negiranje normativne i historijske činjenice.

Istovremeno, činjenica da su postojali pokušaji njegovog zaobilaženja ili politički napori za njegovo ukidanje ne poništava njegovo postojanje – naprotiv, potvrđuje njegovu restriktivnost i težinu posljedica koje je proizveo. Asimetrični efekti embarga, u kontekstu raspada bivše države i raspodjele vojne sile, ostaju ključ za razumijevanje početne neravnopravnosti i šire dinamike sukoba.

Savremeni pokušaji relativizacije ili negacije embarga stoga nisu puko akademsko pitanje, već dio šire borbe za interpretaciju prošlosti. Odgovor na takve narative mora biti zasnovan na dokumentima, međunarodnom pravu i provjerljivim činjenicama. Samo dosljedno insistiranje na pravnoj i historijskoj istini može spriječiti revizionizam, zaštititi integritet javnog diskursa i doprinijeti odgovornom suočavanju s jednim od najtežih perioda novije historije Bosne i Hercegovine.