Tajna koja traje: Pad američkog aviona s atomskim bombama na Grenlandu

Prije skoro šezdeset godina, američki bombarder B-52G Stratofortress pao je na sjeverozapadu Grenlanda dok je prevozio četiri hidrogenske bombe.

Iako nije došlo do eksplozije, nesreća je imala ekološke i političke posljedice. Došlo je do radioaktivne kontaminacije arktičkog leda i ozbiljne diplomatske krize između Danske i Sjedinjenih Američkih Država, piše Flug Revue, evropski magazin specijaliziran za avijaciju.

Mnogi detalji ovog događaja ni danas nisu potpuno poznati.

Boeing B-52G Stratofortress, serijskog broja 58-0188 i pozivnog znaka HOBO 28, bio je dio 380. strateškog bombarderskog krila američke ratne avijacije. Dana 21. januara 1968. avion je poletio iz savezne države New York u rutinsku misiju nadzora sistema ranog upozorenja za balističke rakete na američkoj bazi Thule, danas poznatoj kao Pituffik Space Base.

U avionu su bile četiri hidrogenske bombe, svaka snage 1,1 megatona. Tokom Hladnog rata, B-52 bombarderi bili su ključ američkog nuklearnog odvraćanja, a ovakvi letovi su bili dio stalne pripravnosti za mogući sovjetski napad.

Tokom leta iznad Grenlanda, kvar na sistemu grijanja izazvao je požar ispod sjedišta jednog pilota. Vatra se brzo proširila, a posada nije uspjela da je ugasi. Gust dim i nestanak struje spriječili su prinudno slijetanje na bazu Thule, pa je komandant naredio evakuaciju.

Šest članova posade spasilo se skokom padobranom, dok je jedan pilot poginuo zbog povrede glave tokom iskakanja. Avion je bez kontrole u 15:40 po lokalnom vremenu pao na led fjorda Wolstenholme, oko 12 kilometara od baze, i potonuo na dubinu od oko 250 metara.

Iako nuklearne bojeve glave nisu eksplodirale, udar aviona izazvao je konvencionalnu eksploziju koja je raspršila plutonij i dijelove bombi na velikoj površini leda. Više od 10.000 kubnih metara kontaminiranog snijega i leda moralo je biti uklonjeno. Za američko ratno zrakoplovstvo to je bio trinaesti pad letjelice s nuklearnim oružjem na brodu od 1958.

Posebno je opasan bio sloj tzv. crnog leda, nastao mješavinom kerozina, ugljika i i sitnih čestica nuklearnog materijala. Procjenjuje se da je oko 80 posto oslobođenog plutonija ostalo zarobljeno u ovom sloju.

Američka avijacija je sanirala područje u teškim uslovima, na temperaturama do minus 27 stepeni, u mraku i uz česte snježne oluje. Hiljade tona radioaktivnog otpada kasnije su brodovima prevezene u Sjedinjene Države i skladištene u Južnoj Karolini.

Nakon nesreće, američka vojska je pokrenula veliku, ali tajnu potragu za ostacima aviona i nuklearnog oružja. Ljeti 1968. podmornica Star III pretraživala je dno zaliva North Star. Zvanično je saopćeno da je cilj bio mjerenje radioaktivnosti, ali pravi cilj bio je pronalazak nestalih dijelova bombi.

Prema dostupnim informacijama, sve četiri bombe su uništene pri udaru, ali uransko jezgro, dio koji pokreće fuzijsku fazu hidrogenske bombe, nikada nije pronađen. Zbog toga su godinama postojale sumnje da dio nuklearnog oružja još uvijek leži na dnu Arktičkog mora.

Nesreća je otkrila ozbiljne političke posljedice. Danska je javno propagirala politiku nenuklearnog Grenlanda, ali je u isto vrijeme tiho dopuštala prisustvo američkog nuklearnog oružja i prelete bombardera.

Između 1958. i 1965. godine, SAD su na Grenlandu postavile najmanje 48 raketa Nike Hercules s nuklearnim bojevim glavama, kao i razne vrste nuklearnih bombi. Od 1961. američki Strategic Air Command svakodnevno je slao po dva bombardera B-52 s nuklearnim oružjem iznad ove teritorije, bez zvaničnog obavještavanja danske vlade.

Nakon pada aviona, Kopenhagen je javno tvrdio da Grenland ostaje bez nuklearnog oružja. Međutim, u maju 1968. postignut je tajni dogovor prema kojem su se SAD obavezale da u miru neće skladištiti niti prelijetati Grenland s nuklearnim oružjem. U vanrednim situacijama, ta zabrana se mogla ukinuti uz prethodno obavještavanje Danske.

Iako je od nesreće prošlo skoro 60 godina, mnogi dokumenti o padu B-52 na Grenlandu i dalje su tajni. Pitanja o dugoročnim ekološkim posljedicama, potpunom uklanjanju nuklearnog materijala i pravom obimu američkog nuklearnog prisustva u Arktiku još uvijek nemaju potpune odgovore.

Pad HOBO-a 28 i dalje se smatra jednim od najozbiljnijih nuklearnih incidenata Hladnog rata i podsjeća koliko je svijet tada bio blizu katastrofe s nesagledivim posljedicama.