Doktorat iz svoga džepa – ne, ulaganje u doktorante – obavezno

Često u javnosti čujemo da su ljudi naš najveći resurs. Značajan dio izvrsnih studenata, koji imaju predispozicije da budu kvalitetni doktoranti, a sutra istraživači i profesori, suočeni su sa sistemom koji od njih zahtijeva da taj doktorat plate.

Rezultat toga je da se većina njih odlučuje za doktorat u inostranstvu, gdje ne samo da ne trebaju da ga plate, već će biti i plaćeni. To samo po sebi i nije toliko loše, posebno ukoliko dođe vrijeme da imamo nekog Barbareza i u akademskoj formi, naprimjer kao direktora naučnog instituta, koji će ih okupiti i staviti u funkciju korisnu za domovinu. Ipak, vrijeme pokazuje da najčešće ostaju u državama koje su izdašno finansirale njihovo obrazovanje, i to rijetko kao profesori.

Teza da je doktorat svrsishodan samo ukoliko neko želi biti profesor je pogubna. Cilj trećeg ciklusa odnosno doktorata nije samo titula ili ulaznica u akademski svijet, koja otvara mogućnost da doktorant jednog dana može postati profesor, nego originalni naučni doprinos i izgradnja istraživača sposobnog da prepozna, formuliše i rješava probleme visoke kompleksnosti koristeći naučni metod. Takva visokokvalifikovana osoba može i treba da bude interesantna, prvenstveno industriji, a potom akademskoj zajednici i državnim institucijama koje se bave strateškim promišljanjima i odgovorom na kompleksne probleme, kakvih u našem društvu ne manjka.

Jednim od tih problema, organizacijom trećeg ciklusa, prilikom izmjena Zakona o visokom obrazovanju u Kantonu Sarajevo, bavila se i Asocijacija za napredak nauke i tehnologije (ANNT). Međutim, tadašnja se vlast oglušila na prijedloge, koji su i danas aktuelni. Naime, tada je ANNT predlagao uvođenje pozicija doktorant i postdoktorant, gdje bi doktorant zamijenio poziciju asistenta, a 80 posto radnog vremena bi izdvajao na doktorat i naučno-istraživački rad. Asocijacija je predlagala i osnivanje Fondacije za nauku i finansiranje višegodišnjih naučno-istraživačkih projekata.

Organizacija i način finansiranja doktorskog studija bi se mogli prepisati iz zemalja Evropske unije gdje doktorski studij dobro funkcioniše i služi kao baza inovacija i uporište svakog ozbiljnog naučno-istraživačkog rada. EU danas, prema najsvježijim dostupnim podacima, ima oko 721.000 doktoranata, što je otprilike 1.600 doktoranata na milion stanovnika. Čak 40 posto ih je u oblasti prirodno-matematičkih i tehničkih nauka.

Prema istoj statistici, Bosna i Hercegovina ima ukupno 1.263 doktoranta, odnosno 358 na milion stanovnika, što je 4 do 5 puta manje od evropskog prosjeka. Slovenija je, naprimjer, blago iznad evropskog prosjeka (otprilike 1.625), Njemačka ima oko 2.500, Švedska i Turska oko 1.800, Estonija 1.680 te Hrvatska oko 1.220 doktoranata na milion stanovnika.

Naravno, broj univerzitetskih profesora je značajno manji od broja doktoranata, jer nije cilj proizvesti onoliko doktoranata koliko ih univerzitet može zaposliti. Cilj je proizvesti onoliko doktoranata koliko ekonomija i društvo mogu produktivno koristiti. U Njemačkoj, za koju imamo adekvatnu statistiku samo 29 posto dokoranta bude zaposleno u akademskom sektoru pet godina nakon studiranja. Više od pola, 51 posto, radi u privatnom, a 20 posto u neakademskom javnom sektoru.

Drugi primjer je privatna inicijativa najbogatije švedske porodice Wallenberg AI, Autonomous Systems and Software program (WASP). To je najveći privatni istraživački program u Švedskoj, koji u saradnji sa švedskim univerzitetima planira proizvesti 600 doktora nauka, od čega četvrtinu čine industrijski doktorati. Također, planira podržati formiranje novih istraživačkih grupa, što će sve zajedno činiti istraživačku i razvojnu baza u oblastima ključnim za konkurentnost švedske privrede u narednim desetljećima.

Dakle, potreban je novi model finansiranja doktoranata koji kombinuje finansiranje istraživačke grupe – glavnog istraživača putem javnih grantova – i industrijskih doktorata koje finansiraju kompanije koje hoće  proizvoditi visokotehnološke proizvode i biti konkurentne van okvira naše države.

U našoj državi se finansiraju naučno-istraživački projekti, ali ti grantovi ne prelaze 100.000 KM (u Kantonu Sarajevo, iako rijetko bude dodijeljen puni iznos granta). Federalno ministarstvo obrazovanja i nauke nudi grantove do 30.000 KM. Pored toga što ovi grantovi nisu dovoljni za finansiranje doktoranata, oni nose i ograničenje prema kojem se projekat mora realizirati u toku jedne godine.

Adekvatno rješenje bi bilo ukrupnjavanje sredstava u Fondaciju za nauku koja bi mogla finansirati manji broj projekata. Ali takvi projekti bi trajali više godina i imali dovoljno sredstava za finansiranje nekoliko doktoranata unutar istraživačke grupe te uspostavu adekvatne laboratorijske infrastrukture. Umjesto usitnjavanja novca na desetine manjih projekata svake godine, za isti novac, oformilo bi se 3 do 5 stabilnih istraživačkih grupa sa adekvatnim ljudskim i istraživačkim kapacitetima koje bi generisale naučno-istraživačke rezultate, rješavale društveno bitne probleme te bile konkurentne za osvajanje evropskih istraživačkih grantova, u čijem povlačenju danas značajno zaostajemo i prema evropskom i regionalnom prosjeku.

Također, javnosti treba omogućiti transparentan uvid u projekte finansirane javnim novcem kao i njihove istraživačke ciljeve, objavljenje rezultate, učesnike projekta po uzoru na sistem Cordis u EU ili SNSF u Švicarskoj.

Uz to, naš industrijski sektor obiluje izazovima i vapi za inovacijama na kojima bi izvrsni mladi ljudi mogli raditi kroz svoje doktorate. Ukoliko bi doktorant radio na projektu za koji je kompanija zainteresirana, ona bi imala i interes da zadrži i angažuje takve doktorante i nakon završetka doktorata, što opet otvara veći broj pozicija u industriji za istraživanje i razvoj.

Sve to zajedno kreira pozitivnu povratnu spregu i rezultira rastom relevantnih ekonomskih pokazatelja, inovativnosti industrije te kvalitetom doktorata i doktoranata. To je prepoznato i kroz Strategiju razvoja naučno-istraživačkog i istraživačko-razvojnog rada iz 2012. godine, koju je izradila Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine (ANUBiH). Strategija je predviđala značajno učešće privrede u stvaranju 4.400 novih doktora nauka u FBiH u periodu od 10 godina, što je bilo u skladu sa tadašnjim planom EU da ima 700.000 doktoranata na 450 miliona stanovnika. EU je vidimo taj plan ostvarila, mi nismo. Nije kasno.

Svakako, povećati broj doktoranata nije dovoljno. Ako želimo stvarati stotine novih doktora nauka, moramo unaprijed znati gdje će ti ljudi istraživati i raditi nakon doktorata. Univerziteti ih ne mogu, niti trebaju, sve pretvoriti u profesore, a domaća privreda još nema kapacitet da ih sve apsorbuje. Upravo tu nedostaje jedna od ključnih karika našeg naučnog sistema – snažan naučno-istraživački institut.

Bosni i Hercegovini možda ne treba deset novih instituta. Treba joj jedan institut koji će biti dovoljno velik, dobro finansiran i međunarodno konkurentan koji bi koncentrisao najbolju opremu, vrhunske istraživače i stotine mladih ljudi oko nekoliko strateških oblasti važnih za budućnost države.

Takav institut ne bi smio biti mjesto za stvaranje novih doživotnih budžetskih pozicija, nego mjesto kroz koje ljudi prolaze, gdje doktoranti postaju istraživači, gdje se postdoktoranti razvijaju u samostalne naučnike, gdje kompanije dolaze po znanje i tehnologiju, a odakle novi doktori nauka odlaze u industriju, osnivaju kompanije, prelaze na univerzitete ili grade nove istraživačke grupe.

Ako već nemamo resurse velikih država, onda je važno da ono što imamo ne rasipamo, nego da koncentrišemo znanje, ljude i novac tamo gdje se može napraviti iskorak.