Mališan koji se dočepao slatkiša: Dodik i raspad Ujedinjenog Kraljevstva

Poput mališana koji je bez znanja roditelja otkrio porodičnu zalihu slatkiša, Milorad Dodik već skoro godinu dana živi u šećernom zanosu. Otkako su Sjedinjene Države u oktobru 2025. ukinule sankcije njemu i praktično cijelom njegovom secesionističkom režimu, skače s jedne provokacije na drugu. Obnovio je učestale prijetnje izlaskom iz Dejtonskog mirovnog sporazuma; prisustvovao je grotesknoj državnoj sahrani genocidnog zločinca Ratka Mladića u Beogradu; gotovo svakodnevno napada evropske zvaničnike zbog njihove navodne antisrpske agende.

This article is available in English

Počeo je čak nagovještavati da očekuje pomilovanje za presudu iz 2025. godine, kojom ga je Sud Bosne i Hercegovine udaljio s dužnosti – ako njegov SNSD i saveznici iz HDZ-a BiH osvoje svoja mjesta u Predsjedništvu BiH. Nakon toga bi, kaže, preuzeo mjesto premijera entiteta RS. A onda nas čeka nova politička kriza u jugoistočnoj Evropi.

Sve to djeluje pomalo manično, a najbolji je primjer neobična objava od ponedjeljka.

Pišući o nedavnoj posjeti predsjednika SAD-a Donalda Trumpa Irskoj, tokom koje je američki lider (olako) podržao irsko ujedinjenje, Dodik tvrdi da je Trumpov „stav da bi ujedinjenje Sjeverne Irske i Irske bio najprirodniji mogući razvoj događaja vizionarski i potpuno u skladu s načelom prava naroda na samoopredjeljenje. Ako je njemački narod mogao da se ujedini, zašto drugi narodi ne bi imali isto pravo?“ Potom hvali lidere Sinn Féina, Plaid Cymrua i SNP-a zbog toga što se spremaju potpisati „sporazum o osamostaljenju od Ujedinjenog Kraljevstva, [što] je znak da se era dominacije i kolonizacije privodi kraju“.

Dodik svakodnevno izgovori toliko besmislica da provjera činjenica u njegovim tiradama nije razuman utrošak ičijeg vremena. Ipak, njegovo upletanje u aktuelnu rundu ustavnih rasprava u Ujedinjenom Kraljevstvu nije bez značaja. Ne kao izraz njegovog otrcanog antibritanskog stava, nego kao pokušaj da svoju secesionističku agendu učini čitljivom i uporedivom za širu međunarodnu zajednicu. To zaslužuje jasan odgovor.

Najprije, o samom okviru. Procesi koji se odvijaju u Ujedinjenom Kraljevstvu mirni su i demokratski – za razliku od onih koje su Dodik, Vučić i njihovi srpski nacionalistički prethodnici podržavali 1990-ih i poslije. Odluče li građani Ujedinjenog Kraljevstva promijeniti svoje ustavne aranžmane, učinit će to ne genocidom, nego na glasačkom listiću, kao što su učinili i s Brexitom. Ili, uostalom, kao u prvom krugu devolucije, kojim su Sjeverna Irska, Škotska i Wales dobili veći utjecaj na lokalnu upravu.

Uz to, u slučaju Sjeverne Irske i republikanska i unionistička strana djeluju unutar okvira Sporazuma od Velikog petka iz 1998. godine, za razliku od Dodika i Vučića kada je riječ o Dejtonskom mirovnom sporazumu. Ne samo zato što taj sporazum u sebi sadrži formalni mehanizam za izlazak Sjeverne Irske iz Ujedinjenog Kraljevstva i pripajanje Republici Irskoj. Takve odredbe u Dejtonu, naravno, nema – entitet RS postoji isključivo zbog de facto invazije Srbije na Bosnu i Hercegovinu 1992. godine.

Za razliku od Sjeverne Irske, koja svoju političku lozu barem može pratiti do Ulstera, jedne od četiri historijske irske pokrajine, entitet RS isključivo je proizvod Miloševićeve i Karadžićeve agresije na Bosnu i Hercegovinu. Entitet RS time ima istu „historičnost" kao Donjecka narodna republika ili Pridnjestrovlje: riječ je o okupacijskom režimu koji je svu svoju kasniju legalnost stekao isključivo potpisivanjem Dejtonskog sporazuma, dakle uz izričito odbacivanje bilo kakvog političkog statusa izvan bosanskohercegovačke države i izvan mirovnog sporazuma. To je zapravo bila ključna tačka dejtonskih pregovora: entitet RS nema ni politički ni pravni put ka secesiji. Dodatno je učvršćena i njegovom podjelom na dva nepovezana dijela uspostavom Distrikta u Brčkom. Generacije američkih i evropskih administracija i vlada od 1995. godine iznova je potvrđuju kao političku činjenicu.

Drugo, Dodikovo pozivanje na „ujedinjenje njemačkog naroda" posebno je ilustrativno, koliko god ostalo nejasno na šta tačno misli. Za početak, proces njemačkog ujedinjenja koji je rezultirao Frankfurtskim mirom 1871. i uspostavom Njemačkog carstva trajao je samo do 1918. godine. Vajmarska republika koja je uslijedila također se brzo raspala, a i Hitlerov pokušaj svenjemačkog ujedinjenja i dominacije nad Evropom završio je porazom. Ujedinjenjem 1990. Zapadna i Istočna Njemačka spojile su se u današnju Saveznu Republiku Njemačku, ali i danas postoji još pet suverenih evropskih država sa značajnim zajednicama njemačkog govornog područja. S obzirom na historijsko iskustvo entiteta RS, jedina koherentna paralela onome na šta Dodik naizgled aludira jeste okupacija Sudeta koju je provela nacistička Njemačka, te potonji „anšlus" Austrije. Dakle, usko shvaćeni etnički majoritarizam kao dozvola za teritorijalni ekspanzionizam (Hitlerova Njemačka, Miloševićeva i Vučićeva Srbija). Politika krojena po uzoru na nacističku Njemačku teško da osvaja srca i umove u međunarodnim odnosima, ali Dodik je očito uvjeren da je to najmudriji put naprijed.

Treće, tu je i još bizarnije pozivanje na „kolonizaciju". Samo je jedna savremena država zapadnog Balkana provodila prepoznatljiv obrazac kolonizacije svojih susjeda i samo se jedna ikada proglasila carstvom: Srbija. Taj je proces vjerovatno bio najvidljiviji na Kosovu i u Makedoniji, nakon što ih je Srbija zauzela u Balkanskim ratovima (1912–1913), ali je bio očit i u ujedinjenju koje je Beograd nametnuo Crnoj Gori i Vojvodini po završetku Prvog svjetskog rata. Budući da su Sjeverna Makedonija, Crna Gora i Kosovo (ponovo) izborili svoj suverenitet, „dekolonizacija" kao konceptualni okvir u regiji ima smisla još jedino u odnosu na trajnu srbijansku vlast nad Vojvodinom.

U Bosni se, nasuprot tome, taj pojam može primijeniti jedino na historijsko naseljavanje pravoslavnih zajednica duž krajiške granice, koje su provodile i habsburška i osmanska imperijalna vlast, te na kasnije oduzimanje bošnjačke zemlje koje je provela srpsko-jugoslavenska kruna. U današnjoj Bosni „dekolonijalni" pristup ima smisla jedino kao proces ustavne reforme koja bi zemlji donijela istinski autohton (i racionalan) upravni aparat, usklađen s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima, mišljenjem Venecijanske komisije i pravnom stečevinom EU. Drugim riječima, politička i demokratska reintegracija Bosne umjesto njene daljnje fragmentacije – reintegracija koju vode i usmjeravaju sami Bosanci, a ne generali u Beogradu ili Zagrebu, niti neizabrani birokrati u Briselu.

Naravno, jedini koji su posljednjih godina ozbiljno spominjali nezavisnost Vojvodine jesu sam Vučić i njegovi saradnici iz nekadašnjeg Orbánovog režima. Slično tome, ideja secesije entiteta RS gotovo je u cijelosti projekt SNSD-a i njegovih pokrovitelja u Beogradu, a među samim Srbima u Bosni uživa, čini se, tek ograničenu podršku. Istraživanje Nacionalnog demokratskog instituta iz 2021. pokazalo je da se 45 posto stanovnika entiteta RS protivi secesiji, naspram 35 posto onih koji je podržavaju. Čak 72 posto ispitanika složilo se da bi prioritet političkih lidera trebalo biti izbjegavanje novog međuetničkog nasilja.

Ukratko, Dodikove tvrdnje su, kao i obično, nekoherentne i historijski nepismene. Ali budući da očito isprobava novi narativni pristup svojim otrcanim ekstremističkim ciljevima, važno mu je presjeći put na vrijeme. Ili, ako hoćete, zaključati ladicu sa slatkišima.