SAD i kineski klijentelistički režim u RS-u

Kada je administracija Donalda Trumpa u oktobru 2025. odlučila ukinuti praktično čitav američki režim sankcija protiv secesionističkih vlasti bosanskih Srba u Banjoj Luci, američki mediji su taj potez – s pravom – predstavili kao veliki ustupak jednom od ključnih ruskih saveznika na Zapadnom Balkanu.

Takvo tumačenje odražavalo je okvir kroz koji su američki mediji posmatrali političku karijeru Milorada Dodika i njegov značaj za američku publiku: kao saveznika Kremlja koji izaziva nestabilnost na Balkanu, regiji koja je u zapadnoj popularnoj percepciji i dalje u velikoj mjeri sinonim za ratove devedesetih godina (a možda čak i za početak Prvog svjetskog rata).

Naravno, i prva i druga Trumpova administracija, kao i njihove prethodne izborne kampanje, sasvim su jasno pokazivale želju za resetiranjem odnosa između SAD-a i Rusije. Stoga, pored desetina miliona dolara koje je Dodik od 2024. godine potrošio lobirajući u Bijeloj kući za preokret dugogodišnje dvostranačke američke politike prema Bosni i Hercegovini, njegova najveća prednost u nastojanjima da pridobije Trumpovu administraciju vjerovatno je bila očigledna ideološka i praktična podudarnost između dvije strane, naročito kada je riječ o odnosu prema Rusiji.

Ukratko, Banja Luka je usko usklađena s Moskvom; Washington želi obnoviti odnose s Kremljom; iz toga slijedi da će nastojati normalizirati odnose i s ruskim posrednicima na Zapadnom Balkanu.

Nažalost, istina je, kako je Oscar Wilde slavno napisao, rijetko kada čista i nikada jednostavna.

Iako je Dodikov režim politički uveliko profitirao od predsjednika Trumpa i njegovog općenito pomirljivog stava prema Rusiji, mnogo manje poznat, ali finansijski daleko značajniji odnos Banje Luke s Kinom predstavlja teret koji visi oko vrata i Miloradu Dodiku i onima u Washingtonu koji vjeruju da se on i njegov režim mogu u potpunosti rehabilitirati kao relevantni partneri u regiji. To nije moguće, a pokušaj da se to učini ozbiljno ugrožava američku poziciju u odnosu na Kinu.

Razmotrimo ukratko koliko je vladajući režim SNSD-a isprepleten s Pekingom.

Od 2021. godine Vlada Republike Srpske kontinuirano ističe spremnost Kine da prihvati obveznice Republike Srpske kao instrument finansiranja, u trenutku kada je entitet postepeno ostao bez pristupa gotovo svim drugim relevantnim izvorima kreditiranja. Bivši premijer RS-a Radovan Višković putovao je u Peking kako bi s tri netransparentna kineska fonda pregovarao o kreditima potrebnim isključivo za servisiranje dospjelih dugova u iznosu od 500 miliona eura. Režim je dodatno produbio formalno partnerstvo SNSD-a s Komunističkom partijom Kine, ugostivši zamjenika direktora Međunarodnog odjela Centralnog komiteta Komunističke partije Kine u Istočnom Sarajevu 2023. godine te dogovorivši održavanje godišnjih konsultacija između dvije partije.

Entitet RS je također kineskoj kompaniji povezanoj s vojnom industrijom, koja se nalazi pod sankcijama, dodijelio ugovor vrijedan 29 miliona eura za upravljanje sigurnosnim softverom u 780 javnih institucija. Vlasti RS su pokušale prikriti i detalje koncesionog ugovora za autoput sa kompanijom Shandong Hi-Speed, vrijednog gotovo 300 miliona eura, uprkos ponovljenim sudskim nalozima da osigura veću transparentnost u postupcima javnih nabavki. Vlada entiteta izdala je garancije kineskoj Exim banci za hidroelektrane koje grade kineske kompanije, i to bez zakonom propisane saglasnosti. Potpisala je i nove ogromne ugovore o izgradnji autoputeva finansirane od iste finansijske institucije. A 2024. godine otvorena je nova bolnica koju je izgradio Sinopharm, pri čemu je Dodik lično zahvalio Xi Jinpingu i najavio izgradnju dodatnog bolničkog kompleksa kompanije Sinopharm u Banjoj Luci. Tadašnji ministar zdravstva Republike Srpske čak se pohvalio kako je Vlada zainteresirana za širenje tradicionalne kineske medicine među domaćim zdravstvenim ustanovama.

Ako bismo ove događaje uporedili s jednako intenzivnim povezivanjem Vlade Srbije (odnosno glavnog političkog pokrovitelja Milorada Dodika) s kineskim komunističkim režimom, vrlo brzo bismo došli do zaključka da je veliki dio savremenog srpskog nacionalističkog projekta, direktno ili indirektno, finansiran iz Kine.

Kakav je, onda, američki odgovor na ovako agresivno širenje utjecaja kineskog komunističkog režima u Republici Srpskoj?

Američka odluka da normalizira odnose s Dodikom uvjerila ga je da sada istovremeno uživa podršku Washingtona, Moskve i Pekinga. Kao posljedica toga, i Peking i Banja Luka sada imaju jasan podsticaj da dodatno i značajno prodube svoje ekonomske i političke veze.

Prethodni američki režim sankcija doveo je Dodikov režim na rub finansijske nesolventnosti i političkog sloma. Te mjere su istovremeno značajno povećavale izglede za generacijsku političku smjenu u manjem bosanskohercegovačkom entitetu, pri čemu su dugo uspavane opozicione srpske stranke napokon počele ostvarivati uvjerljive izborne rezultate zahvaljujući očiglednom političkom sunovratu SNSD-a.

Ta prilika je sada izgubljena.

Još gore, obnovljeni SNSD-ov režim je u međuvremenu postao toliko zavisan od kineskih finansijskih i političkih interesa da se, u suštini, može smatrati klijentskom vladom Pekinga. Drugim riječima, promijenivši svoju politiku sankcija prema Dodiku i njegovim saradnicima, Sjedinjene Države spasile su kineski klijentski režim od kolapsa.

Iz perspektive savremene velike strategije Sjedinjenih Država, čije je osnovno obilježje globalno, sveobuhvatno nadmetanje s komunističkom Kinom kao jedinim istinskim ravnopravnim rivalom, spriječiti samourušavanje jednog od ključnih kineskih posredničkih režima potpuno je neshvatljivo.

Dobra vijest je da su Bosna i Hercegovina i Zapadni Balkan, u poređenju s većinom drugih područja američko-kineskog nadmetanja, i dalje relativno povoljan teren za djelovanje Washingtona, uprkos nedavnim, potpuno nepotrebnim greškama u politici. Sankcije se mogu ponovo uvesti, pritisak obnoviti, a zajedno sa saveznicima iz NATO-a razviti nova zajednička strategija za suzbijanje kineskog utjecaja u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini.

Međutim, to će zahtijevati političku volju i hrabrost u Washingtonu da se prizna kako su posljednje dvije godine političkih „inovacija“ u Bosni i Hercegovini doživjele neuspjeh i da je njihov jedini značajan rezultat bilo jačanje kineske pozicije na Zapadnom Balkanu. Niko u Bosni i Hercegovini, niti u bilo kojoj drugoj prijestolnici regije, ne može uvjeriti američke donosioce odluka u tu činjenicu, ma koliko ona bila očigledna. Oni to moraju prepoznati sami, jer je riječ o dvostranačkom prioritetu nacionalne sigurnosti Sjedinjenih Američkih Država.