Tri i po decenije bh. diplomatije: Deset ključnih rezultata

Bosna i Hercegovina je u ključnim momentima svoje moderne historije uspijevala ostvarivati vanjskopolitičke rezultate veće od svojih institucionalnih kapaciteta. Ako bi se najveći diplomatski uspjeh države morao sažeti u jedan datum, to bi bio 22. maj 1992. godine. Toga dana zastava Republike Bosne i Hercegovine zavijorila se ispred sjedišta Ujedinjenih nacija u New Yorku. Prethodili su mu priznanje država članica Evropske zajednice 6. aprila i priznanje Sjedinjenih Američkih Država dan kasnije.

Još prije proglašenja nezavisnosti RBiH, bosanskohercegovačko pitanje počelo je izlaziti iz uskih jugoslavenskih okvira. Tokom 1991. godine republička delegacija, predvođena Alijom Izetbegovićem, posjetila je Austriju, Iran, Tursku (tada predsjedavajuću Organizacije islamske konferencije), Sjedinjene Američke Države, Italiju (tada predsjedavajuću Evropske zajednice) i Vatikan, upravo tim redoslijedom. Činjenica da su gotovo svi razgovori vođeni na nivou šefova država predstavljala je mnogo više od protokolarne kurtoazije. Jedini izuzetak bile su Sjedinjene Američke Države, gdje je upriličen sastanak sa zamjenikom državnog sekretara.

Uz još jednog ključnog kreatora vanjske politike BiH, Harisa Silajdžića, prvu generaciju bh diplomata, brojne evropske i euroatlantske prijatelje širom svijeta, te važnu lobističku podršku država članica Organizacije islamske konferencije, osigurana je međunarodna podrška koja je otvorila put ka međunarodnom priznanju države.

Tri i po decenije kasnije, vrijedi se osvrnuti na diplomatske uspjehe koji su trajno oblikovali međunarodni položaj BiH. U nastavku donosimo deset najznačajnijih vanjskopolitičkih postignuća ostvarenih nakon 22. maja 1992. godine. Kriterij za njihov izbor nije bio samopromocija niti prolazni publicitet, već njihova dugoročna vrijednost i sposobnost da ostave trajan trag u međunarodnoj afirmaciji države.

Tokom agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu vodila se intenzivna diplomatska borba za opstanak države. U tom periodu održani su historijski bilateralni susreti na najvišem nivou, vođene su opsežne lobističke aktivnosti prema predstavnicima zakonodavne i izvršne vlasti Sjedinjenih Američkih Država, a učestvovalo se i u mirovnim pregovorima te na brojnim multilateralnim skupovima, od Ujedinjenih nacija i OSCE-a do Organizacije islamske konferencije. Narativ bosanske diplomatije odnio je prevagu nad mnogo snažnijom jugoslavenskom (srbijanskom) diplomatijom i na CNN-u. Sve diplomatske aktivnosti bile su podređene jednom cilju, odbrani nezavisnosti, suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine.

Ipak, među brojnim diplomatskim i pregovaračkim bitkama, posebno mjesto zauzimaju Vašingtonski i Dejtonski pregovori te sporazumi koji su iz njih proizašli. Vašingtonskim sporazumom okončan je sukob između Bošnjaka i Hrvata i uspostavljena Federacija Bosne i Hercegovine, čime je stvoren okvir za zajednički otpor agresiji. Dejtonskim sporazumom zaustavljen je rat i uspostavljen ustavnopravni poredak koji, uz brojne izazove i nedostatke, i danas predstavlja temelj političkog života cjelovite države. Tri decenije kasnije, ostaje činjenica da su upravo ovi sporazumi najdublje oblikovali savremenu BiH.

Važno je naglasiti da je bosanskohercegovačka diplomatija uopće došla u poziciju pregovaračkog aktera isključivo kao rezultat vojnih uspjeha Armije Republike Bosne i Hercegovine u srednjoj Bosni 1993. i 1994. godine (u kontekstu Vašingtonskih pregovora), kao i uspješnih operacija u zapadnoj Bosni te oslobađanja značajnih teritorija pod kontrolom tzv. Vojske Republike Srpske u jesen 1995. godine (u kontekstu Dejtonskih pregovora). Vojni i diplomatski rezultati u tom periodu predstavljali su dvije strane iste borbe za opstanak BiH.

U prvim godinama nakon Daytona, Bosna i Hercegovina nalazila se u samom središtu međunarodne pažnje. Pokrenute su donatorske konferencije za obnovu BiH, procesi regionalnih i evropskih integracija, uključujući i Proces stabilizacije i pridruživanja, dok je međunarodna zajednica nastojala osigurati dugoročnu stabilizaciju jugoistočne Evrope. Ipak, najveće diplomatsko dostignuće tog perioda bila je organizacija Samita Pakta stabilnosti za jugoistočnu Evropu, održanog 30. jula 1999. godine u Sarajevu.

Toga dana Sarajevo nije bilo samo glavni grad Bosne i Hercegovine; bilo je jedno od središta svjetske politike. U grad su stigli šefovi država i vlada, ministri i drugi visoki zvaničnici iz 39 zemalja, uključujući i predsjednika Sjedinjenih Američkih Država Billa Clintona, te predstavnici 17 međunarodnih organizacija. Za zemlju koja je samo nekoliko godina ranije bila pod opsadom, taj skup predstavljao je snažnu potvrdu njene diplomatske rehabilitacije i sposobnosti da bude domaćin događaja od najvišeg međunarodnog značaja.

Organizacioni izazov bio je ogroman, a državni protokol suočen sa zadatkom kakav Bosna i Hercegovina do tada nije imala. Posao je, po priznanju međunarodnih aktera, obavljen besprijekorno. Usvajanjem Sarajevske deklaracije potvrđena je posvećenost demokratizaciji i ekonomskoj obnovi Balkana, uz jasno naglašenu evropsku perspektivu cijele regije. Pakt stabilnosti kasnije je prerastao u Vijeće za regionalnu saradnju, koje i danas ostaje jedan od najvažnijih institucionalnih okvira regionalne saradnje.

Gledano iz današnje perspektive, Samit iz 1999. godine ostaje jedan od rijetkih trenutaka kada je Sarajevo bilo mjesto na kojem se nije samo govorilo o budućnosti Balkana, već se ona upravo tu i oblikovala.

Nakon postratne stabilizacije, evropske i euroatlantske integracije postaju ključni pravac vanjske politike Bosne i Hercegovine, a taj proces, iako prolongiran i vremenski razvlačen kroz više etapa, rezultira nizom strateških iskoraka koji trajno određuju njen međunarodni položaj.

U aprilu 2002. godine Bosna i Hercegovina postaje članica Vijeća Evrope, čime ulazi u okvir evropskih standarda demokratije, ljudskih prava i vladavine prava. Godine 2006. Bosna i Hercegovina ulazi u program Partnerstvo za mir, čime se otvara prvi institucionalni most prema NATO-u. Ključni iskorak u euroatlantskom procesu dolazi 2010. godine na Samitu NATO-a u Tallinnu, kada Bosna i Hercegovina dobija Akcioni plan za članstvo (MAP), čime se potvrđuje strateško opredjeljenje prema sistemu kolektivne sigurnosti. U procesu evropskih integracija važan iskorak dolazi 2008. potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju s Evropskom unijom, nakon gotovo decenije pregovora i reformi. Njegovim stupanjem na snagu 2015. godine taj odnos dobija i punu ugovornu težinu.

U međuvremenu je Evropska unija krajem 2010. godine uvela bezvizni režim za građane BiH za putovanja u zemlje Šengenskog prostora. Ono što se danas uzima zdravo za gotovo tada je predstavljalo jedno od najznačajnijih praktičnih dostignuća evropskih integracija, omogućivši ljudima da slobodnije putuju, studiraju, rade i održavaju porodične i poslovne veze širom Evrope.

Posmatrani zajedno, ovi koraci predstavljaju dugoročno vezivanje Bosne i Hercegovine za evropski i euroatlantski prostor u kojem se oblikuju savremeni ekonomski, politički i sigurnosni standardi. Uz zakonodavne i institucionalne reforme, diplomatsko djelovanje BiH u ovom periodu pretežno je imalo politički deklarativan i lobistički karakter.

Ipak, petnaestak godina nakon Dejtonskog sporazuma, Bosna i Hercegovina se već afirmira kao vidljiv i aktivan učesnik u najvažnijim međunarodnim diplomatskim forumima. Taj status posebno dolazi do izražaja u periodu 2010–2012, kada BiH obavlja mandat nestalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija, uključujući i predsjedavanje Vijećem sigurnosti 2011. godine. Razdoblje obilježeno složenim globalnim krizama, predstavljao je važan ispit bosanskohercegovačke diplomatije, koji je uspješno položen i koji je dodatno učvrstio njen međunarodni kredibilitet.

Istovremeno, činjenica da su tri člana Predsjedništva BiH, kao kolektivni šef države i nosilac vanjske politike, u više navrata uspijevala postići konsenzus o ključnim međunarodnim pitanjima, imala je snažnu simboličku težinu: Bosna i Hercegovina je u tim trenucima djelovala kao jedinstven diplomatski akter.

Kontinuitet međunarodne vidljivosti nastavljen je 2015. godine, kada je Bosna i Hercegovina preuzela predsjedavanje Vijećem Evrope, čime je prvi put stala na čelo jedne od najvažnijih evropskih organizacija, koja okuplja 47 država članica. Taj mandat predstavljao je potvrdu da se država, uprkos postratnoj kompleksnosti, može pojaviti kao kredibilan moderator evropskih procesa.

Posmatrani zajedno, ovi događaji predstavljaju trenutke u kojima je BiH ulazila u najviše diplomatske krugove kao vidljiv i prepoznatljiv vanjskopolitički akter.

U godinama koje su uslijedile, diplomatski kapacitet Bosne i Hercegovine potvrđen je kroz niz konkretnih rezultata koji su dodatno učvrstili njen međunarodni profil.

Prvi se odnosi na sinhronizirano, višemjesečno i na koncu uspješno lobiranje BiH da, uprkos snažnoj konkurenciji znatno jačih evropskih diplomatija, prvi put u svojoj historiji bude izabrana za članicu Komiteta za svjetsku baštinu Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO). Odluka usvojena na Plenarnom zasjedanju Generalne skupštine država potpisnica u Parizu 2017. godine još jednom je potvrdila diplomatsku mobilizaciju od Predsjedništva BiH, preko Ministarstva vanjskih poslova, do diplomatsko-konzularne mreže.

Međunarodna prepoznatljivost BiH potvrđena je i 2020. godine snažnom međunarodnom mobilizacijom povodom obilježavanja 25. godišnjice genocida u Srebrenici, kada je, uz još jednu koordinaciju po vertikali (Predsjedništva BiH, MVP, DKP), više od 50 šefova država i vlada te ministara vanjskih poslova uputilo vlastite video poruke, koje su emitirane tokom komemoracije.

Kruna diplomatije sjećanja uslijedila je 23. maja 2024. godine, kada je Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila Rezoluciju o Danu sjećanja na genocid u Srebrenici, uz snažno diplomatsko protivljenje Srbije, Rusije i njihovih saveznika, čime je jedno od najosjetljivijih pitanja bosanskohercegovačke savremene historije, nakon ranijih rezolucija u brojnim nacionalnim parlamentima prijateljskih država i Evropskom parlamentu, dobilo i trajnu međunarodnu potvrdu.

Posljednji veliki iskorak u procesu evropskih integracija Bosne i Hercegovine ne može se posmatrati izvan šireg geopolitičkog konteksta nastalog nakon ruske agresije na Ukrajinu u februaru 2022. godine. Promijenjene sigurnosne okolnosti ponovo su stavile pitanje proširenja Evropske unije u fokus strateškog promišljanja, pri čemu je stabilizacija Zapadnog Balkana dobila dodatnu političku i sigurnosnu težinu. U tom okviru, ubrzanje evropskog puta BiH može se razumjeti i kao dio šireg napora Zapada da konsoliduje prostor jugoistočne Evrope i smanji prostor za vanjske uticaje, posebno ruski.

U takvom kontekstu dolazi do niza odluka koje označavaju novu fazu evropskog puta BiH. U oktobru 2022. godine Evropska komisija preporučuje dodjelu kandidatskog statusa, uz ispunjavanje određenih uslova. Već 15. decembra iste godine Evropsko vijeće zvanično dodjeljuje kandidatski status BiH, čime je označena ključna prekretnica u njenom procesu evropskih integracija. Taj proces dobija dodatnu dinamiku u martu 2024. godine, kada Evropsko vijeće donosi odluku o otvaranju pristupnih pregovora, dodatno učvršćujući evropsku perspektivu zemlje.

U međuvremenu, BiH je u značajnoj mjeri uskladila svoje vanjskopolitičko djelovanje s vanjskom politikom Evropske unije, između ostalog i kroz smjernice definisane Strategijom vanjskih poslova koju je Predsjedništvo BiH jednoglasno usvojilo 2018. godine za period 2018–2023, a na koju su se mogli pozivati svi relevantni vanjskopolitički akteri. To usklađivanje se, u praksi, ogledalo kroz djelovanje na međunarodnim forumima, uključujući glasanja u Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija i drugim multilateralnim organizacijama, u skladu s evropskim vanjskopolitičkim pozicijama. Nakon 2023. godine ovaj strateški okvir nije obnovljen za novi period, što je ostavilo prostor za određenu stratešku nedorečenost.

Vanjskopolitički rezultati Bosne i Hercegovine nisu proizvod individualnih poteza, niti rezultat izolovanih političkih epizoda. Oni su prije svega plod institucionalnog, timskog i koordiniranog djelovanja različitih aktera „po vertikali“, od Predsjedništva Bosne i Hercegovine, preko Ministarstva vanjskih poslova, do diplomatsko-konzularne mreže u periodu od 1992. do 2026. godine, ali i „po horizontali“, kroz doprinos brojnih institucija unutar zemlje, uključujući i doprinos međunarodnih prijatelja i saveznika. Upravo ta kombinacija unutrašnje koordinacije i vanjske saradnje omogućila je ostvarenje rezultata koji nadilaze pojedinačne mandate, samopromociju i politički motivirane interpretacije.