The Atlantic: Evropa bez Amerike

Piše: Isaac Stanley-Becker

“Imamo ovo pod kontrolom.” To je bila poruka Trumpove administracije evropskim saveznicima u ranim danima njenog rata s Iranom. Vašington prije toga nije upozorio svoje partnere u NATO-u o vojnoj kampanji, koju je pokrenuo zajedno s Izraelom, a kamoli da se s njima konsultovao o ciljevima rata.

Umjesto toga, američki zvaničnici su poručili Evropljanima da se pobrinu za vlastite interese. Konkretno, Pentagon je savjetovao kolegama u Berlinu da se fokusiraju na istočno krilo NATO-a — dio saveza najbliži Rusiji — dok će Sjedinjene Države upravljati Iranom i ostatkom Bliskog istoka, rekli su mi dvojica njemačkih zvaničnika. „Bili su zaista samouvjereni“, rekao je jedan od njih, misleći na američke planere rata.

Ali to samopouzdanje je kratko trajalo, i nakon što je nada predsjednika Trumpa u brzu pobjedu nestala, počeo je optuživati NATO da ne čini dovoljno kako bi pomogao Sjedinjenim Državama. U međuvremenu, unutar Pentagona, tim zadužen za odnose vojske s NATO saveznicima uskoro je pretrpio udarac.

U martu je direktor za NATO politiku u Uredu ministra odbrane iznenada premješten na drugo mjesto, rekli su mi sadašnji i bivši američki zvaničnici. Mark Jones, koji je više od dvije decenije radio na NATO-u i evropskoj politici kao vojnik i državni službenik, smatran je neusklađenim sa skeptičnim pogledom administracije na savez. Njegovo uklanjanje, o kojem se ranije nije izvještavalo, oslabilo je američku saradnju s evropskim partnerima upravo u trenutku kada je rat u Iranu stvarao novu krizu u odnosima s kontinentom.

Kriza je postala očita kada je na Bliskom istoku nastao zastoj. Iran je praktično blokirao Hormuški moreuz, što je izazvalo nagli rast cijena plina. Kako je rat trajao, američka vojska je iscrpljivala ključne zalihe naoružanja. Posljedice su bile teške za Evropu, koja je već trpjela potrese zbog rata u Ukrajini, a sada se suočava s kašnjenjima u isporuci američkog oružja izazvanim Iranom, uz ekonomske poremećaje: inflaciju, šokove cijena energije i pritiske na različite industrije, uključujući plastiku, tekstil i igračke. Krajem marta, Slovenija je postala prva evropska zemlja koja je uvela racionalizaciju goriva. Druge su od tada poduzele slične mjere.

Evropa je nemoćna da utiče na tok sukoba, uprkos posljedicama koje trpi. Koalicija predvođena evropskim silama razmatra opcije za osiguranje slobode plovidbe kroz Hormuški moreuz, usko grlo za 20 posto globalnih zaliha nafte i ukapljenog prirodnog plina. Ali lideri te koalicije su rekli da će rasporediti vojne kapacitete tek kada se uspostavi trajan prekid vatre. To i dalje izgleda daleko; dok je Trump proglašavao neprijateljstva „okončanim“ i obećavao američku pomoć brodovima koji napuštaju prolaz, Iran je prijetio napadima na američke ratne brodove i druga plovila koja pokušaju proći bez njegove dozvole.

Evropski lideri koji su protekle godine nastojali zadobiti Trumpovu naklonost ponekad su ipak otkrili svoje pravo mišljenje o njegovom ratnom naporu. Njemački kancelar Friedrich Merz rekao je prošle sedmice školarcima da su iranski lideri „ponizili“ Sjedinjene Države. Trump je reagovao bijesno, napisavši na Truth Socialu da Merz „nema pojma o čemu govori!“ Predsjednika je već boljelo što nije dobio evropsku pomoć za rat s Iranom, za koju smatra da je SAD-u dugovana. NATO saveznike je nazvao „kukavicama“ jer nisu poslali svoje mornarice da otvore Hormuški moreuz, označivši NATO savez kao „papirnog tigra“.

Ali Merzove izjave su očito pogodile na nov način. Trump je rekao da njegova administracija razmatra smanjenje američkog vojnog prisustva u Njemačkoj, obećavši odluku „u vrlo kratkom roku“. Dva dana kasnije, Pentagon je naznačio da će u narednoj godini povući 5.000 vojnika iz Njemačke, od gotovo 40.000 tamo stacioniranih. Zvaničnici su mi rekli da prije objave nije bilo temeljite analize osoblja, što znači da nije bilo detaljnog razmatranja koje bi jedinice bile pogođene niti širih posljedica povlačenja.

To što će samo dio američkih snaga reći „auf Wiedersehen“ pokazuje simboličnu prirodu tog poteza. Ali nagle promjene u rasporedu američkih snaga mogle bi poremetiti vojne vježbe i dodatno otuđiti saveznike. A američko povlačenje bez odgovarajućeg evropskog jačanja slabi odvraćajuću moć NATO-a — što je dobra vijest u Moskvi.

Na mnogo načina, ovo je scenarij za koji se Evropa, predvođena Njemačkom, priprema, potaknuta potrebom za autonomijom od Trumpovog nepredvidivog odlučivanja. Gotovo od osnivanja NATO-a 1949. godine, američki lideri su pozivali Evropljane da više ulažu u vlastitu odbranu. Raniji predsjednici su također prijetili povlačenjem trupa. Godine 1973, Richard Nixon bio je toliko nezadovoljan nedostatkom evropske podrške u Jomkipurskom ratu — posredničkom sukobu sa Sovjetskim Savezom — da je rekao Henry Kissingeru da želi „vratiti naše momke kući“.

Evropski lideri, suočeni s obnovljenom ruskom agresijom 2022. i Trumpovim ponovnim izborom 2024, konačno su shvatili poruku. Njemačka je 2025. potrošila 114 milijardi dolara na odbranu, što je povećanje od 24 posto u odnosu na prethodnu godinu. Nekada zaostala, Njemačka obnavlja zalihe municije, nabavlja stotine tenkova i hiljade oklopnih vozila, jača protuzračnu odbranu, ulaže u kibernetičke i satelitske kapacitete i kupuje avione sposobne nositi američko nuklearno oružje.

Njemačka i njeni evropski susjedi radije bi razvijali svoje kapacitete u partnerstvu sa Sjedinjenim Državama, postepeno preuzimajući konvencionalnu odbranu kontinenta, dok se i dalje oslanjaju na američki nuklearni kišobran. Kada sam prošlog ljeta razgovarao s Borisom Pistoriusom, njemačkim ministrom odbrane, naglasio je potrebu za planom koji bi definirao kako će evropske sposobnosti nadomjestiti eventualno američko povlačenje. „Hajde da napravimo mapu puta. Vi radite manje, a mi ćemo to popuniti“, rekao je, „kako bismo izbjegli opasne vakuume.“

Trump očito ima druge planove — ili ih uopće nema te samo reaguje povremeno vođen ličnim frustracijama. Rezultat je da evropske sile shvataju da se moraju zaštititi od pritisaka i ucjena predsjednika, ili jednostavno od iznenađenja njegovim hirovima. Pistorius je, reagujući na planirano povlačenje trupa, izjavio: „Moramo ojačati evropski stub unutar NATO-a. Drugim riječima: kao Evropljani, moramo preuzeti više odgovornosti za vlastitu sigurnost.“

Thomas Röwekamp, predsjednik odbora za odbranu Bundestaga, bio je još direktniji: „Stalne provokacije američkog predsjednika su neprihvatljive.“ Dodao je: „Ne trebamo biti uznemireni zbog toga, već odlučno jačati vlastite kapacitete. Evropa mora stajati na vlastitim nogama u sigurnosnoj politici — to je kurs kojim smo krenuli.“

Ali kojim putem ide Sjedinjene Države, i ko ga određuje? Ne bivši direktor NATO politike u Pentagonu.

Tradicionalno, ta uloga je od ključnog značaja. Vašington je daleko najmoćniji član NATO-a, a direktor politike pomaže oblikovati američke ciljeve unutar saveza, mobilizirati druge članice i rješavati sporove među njima. Jones, dugogodišnji zvaničnik na toj poziciji, radio je na NATO-u i evropskoj politici u Pentagonu od 2003. godine. Pridružio se NATO uredu u okviru Ureda ministra odbrane 2010, a šest godina kasnije postao njegov direktor. Mentorirao je brojne američke zvaničnike koji su kasnije zauzeli visoke vojne i diplomatske funkcije. Jedan bivši zvaničnik nazvao ga je „institucijom“.

Ali Jonesu se zamjeralo da je previše pro-NATO orijentiran, rekli su mi sadašnji i bivši zvaničnici. Elbridge Colby, podsekretar odbrane za politiku, naredio je podređenom da obavijesti Jonesa o njegovom premještaju. Na upite, Jones mi je rekao da je i dalje zaposlen u Pentagonu i da ne može komentirati politička pitanja. U saopćenju, portparol Pentagona odbio je komentirati pojedinačne kadrovske odluke, ali je rekao: „Svi služimo po volji predsjednika.“