U tekstu napisanom nekoliko dana prije izbora u Mađarskoj, istakao sam da su jedan od najvažnijih geopolitičkih događaja u Evropi ovoga proljeća. Da je ova teza kredibilna ukazuju činjenice o interesu evropske javnosti u vezi s izbornim procesom u Mađarskoj. Ovu tezu bih, i nakon definitivne potvrde ubjedljive pobjede Tisze i njenog lidera Petera Magyara, upotpunio konstatacijom da trenutno raspoloženje unutar Evropske unije i Zapadnog Balkana ukazuje na to da su ovi izbori geopolitička prekretnica te promjena paradigme koju su mnogi akteri, okrenuti prema Briselu, priželjkivali šesnaest dugih godina.
Mađarsko „ne“ trampizmu i olakšanje u Briselu
Odnos Budimpešte prema Briselu će biti drugačiji, a koristi promjene vanjskopolitičkog kursa, koji je Magyar ljetos najavio, a nakon pobjede i potvrdio, trebali bi donijeti balans unutar evropske porodice. Građani Mađarske su jasno istakli da žele promjene i nije razuvjerila ni lobistička posjeta drugog čovjeka Sjedinjenih Američkih Država J. D. Vancea u fotofinišu izborne kampanje. Magyar je na platformi X diplomatski osudio ovu posjetu kao miješanje druge zemlje u izborni proces.
„Ne“ trampizmu, izrečeno u geopolitički nepredvidivom vremenu, nekoliko dana prije izbora, bilo je zaista hrabro, ali je i ukazalo na to da se i Trumpu može reći „ne“ i dobiti podršku svojih građana. Reklo bi se da u ovom trenutku Budimpešta kreira ambijent u kojem Evropska unija konačno može definirati svoje vanjske prioritete, neovisno o volji i želji Sjedinjenih Američkih Država, što desetljećima već nije slučaj. Unutar Evropske unije vlada neka vrsta euforije, a koju je lahko uočiti ukoliko se analiziraju objave ključnih evropskih lidera, od Hrvatske do Francuske.
Gotovo da ne postoji ozbiljniji profesor međunarodnih odnosa i geopolitike koji u posljednjih nekoliko decenija nije iznio kritike na račun podaničkog odnosa Evrope prema Sjedinjenim Američkim Državama, ali je bilo vrlo malo onih koji su bili uporni u traženju redefiniranja odnosa između tradicionalnih saveznika. Ovakvo držanje možemo opravdati sigurnosnim segmentom i uvriježenim mišljenjem da su Sjedinjene Američke Države evropski zaštitnik. U ovakav podređen položaj Evropa je došla vlastitom krivicom, kontinuiranim odbacivanjem svijesti o potrebi za vojskom iz evropskog društva, o čemu uvjerljivo u knjizi Poraz Zapada piše Emmanuel Todd.
Razbijen mit o apsolutnom zaštitniku
Rat Sjedinjenih Američkih Država i Izraela protiv Irana te iranski, konkretan i žestok odgovor širom regije razbili su mit o Sjedinjenim Američkim Državama kao apsolutnom zaštitniku, a tu surovu realnost danas na svojoj koži najbolje osjećaju države s muslimanskom većinom u iranskom bližem susjedstvu. Možda ova geopolitička realnost Evropi posluži kao motiv za razbijanje iluzija, a vjerujem da određene evropske države gledaju trezvenije prema novonastalim okolnostima.
Mađarska se u izuzetno osjetljivom i nepredvidivom trenutku odlučila vratiti Briselu, te je sada na Briselu velika odgovornost kako iskoristiti novonastalu konstelaciju odnosa. Na pitanju Grenlanda, Evropa je na trenutak pokazala da se može suprotstaviti Trumpu, ali je ta reakcija bila poprilično bojažljiva i nedovoljno uvjerljiva da bismo je nazvali potencijalnim prijelomnim trenutkom koji može Evropi donijeti moć autonomnog ponašanja.
Odluke Španije i Njemačke da se ne pridruže Trumpovoj kampanji protiv Irana hrabriji su potez od „suprotstavljanja“ u pogledu oprečnih stavova oko Grenlanda, ali se i to može okarakterisati kao individualna akcija, lišena jednoobraznog „evropskog stava“.
Mađarska je gotovo pune dvije decenije važila za desničarski bastion prema kojem su gledali ostali desničari širom Evrope. Magyar jeste konzervativac, ali je pragmatičan u pristupu prema Briselu, shvatajući da na taj način može dobiti širu naklonost te s Mađarske skinuti etiketu neposlušnog i nepredvidivog saveznika. Autonomna politika Evrope prema Trumpovoj administraciji nameće se kao nužnost, a „nova Mađarska“ može olakšati taj put, ali ne i biti njegov predvodnik, zbog geopolitičkih, geografskih, geostrateških i ekonomskih razloga.
Lideri jednog novog evropskog stava moraju biti „veliki“: Njemačka, Francuska i Velika Britanija. Ovo ne znači da će, redefiniranjem postojećeg stanja, evropske zemlje udaljiti svoje stavove od Sjedinjenih Američkih Država, nego da imaju priliku konačno postati partneri, a ne slijepi sljedbenici.
Interesi dijela Zapadnog Balkana
Kada je riječ o interesima dijela Zapadnog Balkana, akteri koji nisu bili zadovoljni Orbanovom, vladavinom poput Bosne i Hercegovine i Sjeverne Makedonije, priželjkuju mirniju etapu unutar Evrope, a njihova glavna aspiracija u novim evropskim odnosima treba biti prestanak miješanja vanjskih faktora u njihove unutrašnje poslove. Stoga je, u pogledu ove dvije države, bitnije, prije svega, da Mađarska ne bude njihov neprijatelj, a za prijateljstvo mora biti obostranih zasluga.
Orbanova era je donijela Bosni i Hercegovini direktno miješanje u unutrašnje odnose, podrivanje sigurnosti te, zamalo, oružani obračun. U Sjevernoj Makedoniji je Orban odigrao ključnu ulogu u omogućavanju sigurnosnog kišobrana odbjeglom bivšem makedonskom lideru Gruevskom, što je dovoljno razloga da se ove dvije države raduju promjenama, poput nekih drugih evropskih država koje nemaju baš dobro iskustvo s Orbanovim pokušajem da bude neka vrsta evropskog Trumpa.
Odnosi unutar Evrope će se nužno promijeniti, ali je velika nedoumica da li će evropske zemlje imati snage za definisanje nekog novog okvira djelovanja koji bi Sjedinjene Američke Države smatrao važnim partnerom, kojeg neće nužno slušati i slijediti u poduhvatima koji su protiv njihovih interesa, kao što je to sebi učinila Njemačka u pogledu Rusije.
