EU gubi strpljenje za Srbiju: Na stolu blokada 1,5 milijardi eura pomoći

Srbija se suočava s mogućnošću gubitka do 1,5 milijardi eura finansijske podrške iz Evropske unije, dok Evropska komisija razmatra obustavu sredstava zbog demokratskog nazadovanja i bliskih odnosa zemlje s Rusijom, piše Politico.

Iako nije članica EU, Srbija je od 2014. godine u procesu pregovora o pristupanju, što joj omogućava pristup fondovima i grantovima za provođenje reformi, posebno u pravosuđu. Eventualna suspenzija finansiranja dodatno bi zakomplikovala proces proširenja Unije, u trenutku kada zemlje poput Ukrajina i Crna Gora ubrzano napreduju ka članstvu, dok pojedine članice, poput Francuska, zagovaraju oprez.

„Sve smo više zabrinuti zbog situacije u Srbiji“, izjavila je evropska komesarka za proširenje Marta Kos. Ona je ukazala na zakone koji potkopavaju nezavisnost pravosuđa, pritiske na demonstrante i učestalo miješanje u rad nezavisnih medija.

Komisija trenutno procjenjuje da li Srbija i dalje ispunjava uslove za korištenje sredstava iz finansijskih instrumenata EU. Prema navodima više evropskih zvaničnika, unutar Komisije raste pritisak da se sredstva zamrznu. Kritike su posebno usmjerene na reforme pravosuđa koje je inicirala vlast predsjednika Aleksandar Vučić, a koje su izazvale masovne proteste.

S druge strane, ambasador Srbije pri EU i glavni pregovarač Danijel Apostolović poručio je da vjeruje kako do obustave sredstava neće doći, naglašavajući da Srbija ostaje posvećena punopravnom članstvu u Uniji.

Sporni zakoni o reorganizaciji sudova i načinu imenovanja sudija i tužilaca ocijenjeni su kao „ozbiljan korak unazad“. Stručno mišljenje o tim zakonima uskoro bi trebala dati Venecijanska komisija, savjetodavno tijelo pri Vijeće Evrope. Upravo bi taj izvještaj mogao biti ključan za odluku o eventualnom zamrzavanju sredstava.

Evropska komisija poručuje da će zahtijevati da Srbija uskladi svoje zakone s preporukama Venecijanske komisije, dok iz Beograda tvrde da će to učiniti čim preporuke budu objavljene.

Evropska unija je najveći finansijski donator Srbije. U periodu 2021–2024. dodijeljeno je više od 586 miliona eura bespovratnih sredstava, dok je dodatnih 1,5 milijardi eura dostupno uz ispunjavanje reformskih uslova.

Prema podacima vlasti u Beograd, Srbija je od 2000. godine primila više od 7 milijardi eura iz EU fondova i investicija.

Međutim, Srbija već dugo balansira između EU i Rusija, održavajući bliske veze s Moskvom dok istovremeno koristi evropsku finansijsku pomoć.

Direktorica organizacije za ljudska prava Youth Initiative for Human Rights, Sofija Todorović, upozorila je da su medijske slobode i vladavina prava u Srbiji „na aparatima“, te pozvala EU da reaguje prije nego što situacija dodatno eskalira.

Strpljenje EU prema Srbiji značajno je oslabilo posljednjih mjeseci. U izvještaju iz novembra prošle godine upozoreno je na demokratsko nazadovanje i širenje anti-EU narativa na najvišim nivoima vlasti.

Dodatne tenzije nastale su kada je Vučić izostao sa samita EU – Zapadni Balkan u decembru, te zbog njegovih bliskih odnosa s Moskvom tokom rata u Ukrajini. Predsjednik Srbije je u februaru čak predložio alternativni model saradnje s EU – dublju ekonomsku integraciju bez punopravnog članstva – što je Marta Kos odbacila, naglasivši da su za takav status i dalje potrebne ozbiljne reforme.

Situacija se dodatno pogoršala nakon izvještaja o nepravilnostima i nasilju na lokalnim izborima, kao i policijske akcije na univerzitetu tokom koje je došlo do sukoba sa studentima.

Prema ocjeni evropskih zvaničnika, upravo ti događaji, zajedno s nastavkom saradnje Srbije s Rusijom, predstavljaju prekretnicu u odnosima Brisela i Beograda.

„Kao zemlja kandidat, očekujemo da Srbija uskladi svoju vanjsku politiku s našom“, poručila je Kos, jasno aludirajući na odnose s Moskvom.