Slojevi sarajevskog aprila, u iščekivanju njegovog maja

U političkoj kulturi Sarajeva i Bosne i Hercegovine malo je koji datum toliko bremenit značenjima i simbolima kao 6. april. Tri su mu historijska sloja: fašističko bombardovanje Sarajeva 1941, partizansko oslobođenje Sarajeva 1945, početak opsade Sarajeva 1992. Prema prevladavajućim tumačenjima, ovaj datum uzima se i kao početak agresije na Bosnu i Hercegovinu. Uz to, tog dana je i Evropska zajednica (kasnije Evropska unija) priznala nezavisnu Bosnu i Hercegovinu.

Kao takav, 6. april nije samo važan historijski događaj. Kako u knjizi Bošnjački nacionalizam – strategije izgradnje nacije 1995–2015 pokazuje poljski sociolog Tomasz Rawski, šestoaprilske godišnjice su simboličko polje na kojem se sudaraju (ponekad nadopunjuju) različite interpretacije prošlosti, političke strategije i narativi o identitetu grada i države.

U knjizi, čiji će bosanski prijevod biti objavljen uskoro u izdanju IK Vrijeme, Rawski pokazuje da je u poslijeratnom strukturiranju pamćenja i bošnjačkog nacionalnog identiteta 6. april neodvojiv od 2. maja, godišnjice Bitke za Predsjedništvo.

Već u prvim poslijeratnim godinama postalo je jasno da će se simbolička mapa i kalendar Sarajeva graditi oko ova dva datuma. Šestoaprilske godišnjice dominantno su polje pobornika „kooperacijske strategije“ unutar bošnjačkog političkog tabora (socijaldemokrate, umjerenjaci, građanski krugovi), dok se 2. maj u početku protežirao gotovo isključivo iz „konsolidacijsko-antagonizacijskog“ tabora (bošnjačka desnica, krugovi bliski Islamskoj zajednici).

Ipak, kroz decenije će se ova dva datuma skladno smjestiti u široko i živo bošnjačko-bosansko kolektivno pamćenje. Rawski obrađuje prve dvije poslijeratne decenije, a naše iskustvo od 2016. do danas pokazuje unutarnju konsolidaciju nacionalnog pamćenja i sve jasniju težnju ka integrativnom poimanju različitih slojeva i krakova bosanskog i bošnjačkog političkog iskustva.

Zbog svoje višeslojnosti, 6. april od početka bio politički i simbolički ambivalentan datum. U knjizi se pokazuje kako su se različiti politički akteri trudili da tom datumu daju određeno značenje, ali nikada nisu uspjeli potpuno potisnuti druga značenja.

Jedna od ključnih interpretacija 1990-ih bila je pokušaj uspostavljanja kontinuiteta između 1945. i 1992, odnosno između partizanske borbe protiv fašizma i odbrane Sarajeva tokom rata 1992–1995.

Ova interpretacija bila je politički važna jer je omogućivale povezivanje jugoslavenskog antifašističkog naslijeđa sa novom državom Bosnom i Hercegovinom. Time se pokušavala izgraditi linija kontinuiteta: partizani – antifašizam – Sarajevo – Armija RBiH.

Najjasniji politički izraz ove ideje dao je Alija Izetbegović, kada je, 2000, prilikom uručenja, govorio o Šestoaprilskoj nagradi i rekao da bi dobitnik mogao biti i partizan iz 1945. i borac iz posljednjeg rata, čime je simbolički izjednačio dvije generacije boraca.

Međutim, ta interpretacija nije bila stabilna niti općeprihvaćena. Upravo suprotno – krajem 1990-ih počinje se sve više govoriti o ambivalentnosti 6. aprila.

U jednom su trenutku sarajevske vlasti, tada predvođene SDA, čak tvrdile da je problem tog datuma i to što je Sarajevo bombardovano upravo 6. aprila 1941, pa se zbog toga ne može govoriti samo o oslobođenju. Tada je izrečena formulacija da je 6. april „ambivalentan datum i kao takav ne može biti praznik oslobođenja Sarajeva“.

Upravo zbog te simboličke nejednoznačnosti 6. aprila, krajem 1990-ih počinje rasti značaj 2. maja – dana Bitke za Predsjedništvo. Zahvaljujući djelovanju boračkih organizacija i medija, te kasnije, i političkih stranaka, krajem decenije 2. maj počeo dobijati sve veći značaj i predstavljan je kao „odlučujuća bitka, u kojoj je spašeno Sarajevo“.

Dok je 6. april bio datum sa više značenja i različitih interpretacija, 2. maj je imao jednostavniji i politički stabilniji narativ: tog dana Sarajevo nije palo, nego je odbranjeno.

Čitajući Rawskog, i prateći dvodecenijski materijal koji je prilježnim radom istražio, može se primijetiti da 6. april i 2. maj predstavljaju dvije različite vrste pamćenja i dva različita, ali ne i suprotstavljena narativa o Sarajevu.

Može se čak reći da su to dva različita politička i simbolička modela sjećanja: 6. april danas je, istovremeno i neisključivo, vezan za godišnjicu partizanskog oslobođenja i početak opsade, uz neizostavnu sjenu građanskih antiratnih protesta, kao i naglašavanje socijalističkog naslijeđa; 2. maj nosi važnost borbe za državu i njene odbrane, rasta Armije Republike Bosne i Hercegovine te svijesti o tome da se država i nezavisnost stječu referendumima i priznanjima ali brane i opstaju u bitkama.

Drugim riječima: 6. april je građanski i historijski narativ Sarajeva, 2. maj je vojni i državni narativ Sarajeva. April govori o identitetu Sarajeva, a maj o njegovom opstanku – i upravo danas, više od tri decenije poslije, možemo bez trzavica i dubokih prijepora, vodeći se unutrašnjim dijalogom, koristiti naslijeđe oba događaja.

Ako 6. april, kroz nekoliko slojeva i decenija, govori o tome šta Sarajevo sve jeste, onda 2. maj – kao događaj istine – objašnjava kako je Sarajevo, a s njime i država, odbranjeno i opstalo.

Zato se može reći da je politička kultura Sarajeva izgradila dvije osi pamćenja: aprilsku i majsku. Aprilsku, koja govori o Sarajevu kao gradu antifašizma, multietničnosti i građanskog otpora, i majsku, koja govori o Sarajevu kao gradu koji je vojno odbranjen i politički opstao.

Ako bez svih 6. aprila Sarajevo ne bi bilo onakvo kakvim ga danas poznajemo i živimo, bez 2. maja Sarajeva ne bi bilo uopće.